Mieszkańcy Bliżyna alarmowali, dzierżawca co kilka dni wypalał to, co wypłynęło i tak to trwało... A teraz nikt nawet dokładnie nie wie, jakie są rozmiary skażenia.

O skażeniu bliżynianie alarmowali wójta i "Sanepid" od kilku miesięcy. Słali nawet anonimy do starostwa. Nikt nie reagował. Aż do środy, gdy chemikalia wypłynęły ciemnobrunatną strugą do rzeki, a na nogi zostały postawione wszystkie władze i jednostki ratownicze w województwie.

Wczoraj strażacy od południa wypompowywali truciznę z rowu do 500-litrowych pojemników. Mieli ich tylko trzy, a substancji było o wiele więcej.
Kto zawinił? Jaki jest rozmiar skażenia terenu? Czy mieszkańcy pobliskich domów i w ogóle całego Bliżyna i Skarżyska-Kamiennej, którzy korzystają z ujęć wodnych w pobliskim Gostkowie, mogą czuć się bezpieczni? - mnóstwo pytań i niejasności nasuwa się po ostatnich wydarzeniach w bliżyńskim "Polifarbie". I te podstawowe: Czy to już na pewno koniec "trujących" sensacji? Kto zapłaci za rekultywację skażonego terenu? A przecież akurat tej klęski ekologicznej można było uniknąć.
Inspektorzy ochrony środowiska i geolodzy twierdzą, że gdyby nie to, iż poziom wód w gruntach sąsiadujących z "Polifarbem" zaczął ostatnimi czasy opadać, substancje ropopochodne z terenu zakładu nie wypłynęłyby nagle do Kamiennej.

Chlusnęło po latach czy złośliwa natura?
Ich zdaniem, mieszanina ksylenu i innych związków ropopochodnych mogła "tkwić" w ziemi nawet od 1997 roku, kiedy jeden ze zbiorników pękł. Natura jednak "zaatakowała" z impetem właśnie w środę.Kiedy tego dnia zajechaliśmy przed nieczynny już Zakład Farb i Lakierów "Polifarb" w Bliżynie, nic nie wskazywało na ogromne zniszczenia dokonane przez ostatnie lata. Gdyby nie przypominający woń ropy smród znad rzeki i strażacy uwijający się w wodzie i na brzegu, nikt by się nawet nie domyślił, że coś trującego wydostaje się z ziemi. Pierwsze, co przykuło naszą uwagę, to koparka "drążąca" w ziemi ogromny rów. Gdy tylko łyżka podnosiła się do góry, w rowie natychmiast pojawiała się ciemnobrunatna, tłustawa i śmierdząca substancja. - Kopiemy rów wzdłuż rzeki, aby trucizna ściekała do niego, a nie do Kamiennej. Budujemy też zaporę na rzece, aby oddalić nieco nurt od miejsca zagrożenia - relacjonował pracę strażaków z Bliżyna, Skarżyska i Kielc brygadier Zbigniew Serafin, rzecznik Wojewódzkiej Straży Pożarnej. Nie mógł zrozumieć, jak tyle trujących substancji mogło przedostać się do rzeki, a nikt nie wszczął alarmu. Tymczasem wszystko zaczęło się od zgłoszenia, że coś się pali. - To wypływa tutaj latami. Wszędzie zgłaszaliśmy i dopiero dzisiaj, jak smolisty dym zakrył pół Bliżyna, ktoś się w końcu ocknął - mówił jeden z mieszkańców przypatrujących się działaniom strażaków. Z relacji mieszkańców i byłych pracowników "Polifarbu" wynika, że w taki właśnie sposób "neutralizowano" substancje ropopochodne przez kilka lat (sic!). - Sam widziałem, jak pracownik firmy "Jawo", dzierżawiącej od "Polifarbu" 13 zbiorników z niebezpiecznymi substancjami, co kilka dni podpalał wyciekające i gromadzące się w dołach substancje. Już nie dało się oddychać, tak było czarno od dymu - skarżył się Stanisław Ciura, którego dom stoi zaledwie kilkaset metrów od rzeki. Nie on jeden wiedział, co się święci.

Skargi szły, ale do szuflady - Proszę, to list z maja tego roku, z 400 podpisami zebranymi od mieszkańców z terenu gminy. Niech mi ktoś teraz wmówi, że mieszkańcy nie alarmowali - oburza się Anna Leżańska, sołtys Bliżyna. Mieszkańcy skarżyli się w piśmie "Sanepidowi", że obserwują ścieki wypływające do rzeki z terenu "Polifarbu" i że mają dość "wypalania" smrodliwych substancji. "Obawiamy się, że jeśli nie zainterweniujecie, może dojść do skażenia środowiska i zatrucia rzeki" - czytamy w piśmie. Odpowiedź przyszła dopiero w lipcu i była bardzo lakoniczna. - Dowiedzieliśmy się, że zbiorniki mają badania szczelności, a "Sanepid" nie ma uprawnień do kontroli, dlatego przekazał sprawę gminie i Wojewódzkiej Stacji Sanitarnej. I tak sprawa ugrzęzła - tłumaczy sołtys Bliżyna. - Halina Boczek, nasza radna powiatowa, wręcz namawiała mnie, żebym nie siała paniki, bo wszystko jest w porządku. A kto nam zagwarantuje, że trucizna nie dostanie się do studni głębinowych w pobliskim Gostkowie? Przecież to by oznaczało skażenie wody dla nas i całego Skarżyska? - niepokoi się Leżańska. Pierwsze słyszę? Tylko anonimy? Do tej pory było pod kontrolą? Tymczasem na wczorajszej specjalnej naradzie władz wojewódzkich, powiatowych i gminnych ze strażakami, syndykiem "Polifarbu" i dzierżawcą zbiorników Piotr Przygoda, wójt Bliżyna, ograniczył się tylko do koncertu pobożnych życzeń wobec wojewody. Ani słowem nie zająknął się o tym, że wiedział o skargach wcześniej. Zabrał głos i wyszedł w pośpiechu. - Pierwsze słyszę o skargach i piśmie od "Sanepidu" - zarzekała się zmieszana sekretarz gminy. - Były anonimy, ale dopiero w czasie wakacji. Cyfry nie pokazywały, że jest aż tak źle - próbował tłumaczyć brak reakcji ze strony starostwa w Skarżysku Ryszard Sowa, naczelnik Wydziału Ochrony Środowiska w powiecie. - Do tej pory wszystko było pod kontrolą, dopiero dzisiaj tyle tego wypłynęło. Na pewno negatywnie odbije się to na środowisku, ale jeszcze nie wiem, jakie jest zagrożenie - twierdziła jeszcze w środę Małgorzata Janiszewska z Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska.

Można było uniknąć
- Po wycieku w 1997 roku, który nastąpił w jednym ze zbiorników na terenie "Polifarbu", słaliśmy raporty geologiczne i zalecenia do Urzędu Wojewódzkiego. Sami nie mogliśmy kontrolować skażenia, bo syndyk "Polifarbu" nie płaciła za badania - mówił na wczorajszym spotkaniu z władzami wojewódzkimi Zbigniew Wachowicz, specjalista do spraw sozologii w kieleckim Przedsiębiorstwie Geologicznym. - Później sprawa ucichła. Kiedy w tym roku znowu poproszono nas o badania, na sześć znajdujących się na terenie zakładu piezometrach w czterech stwierdziliśmy paliwo. Z naszych analiz wynika, że wody dopływające do zbiorników są czyste, więc ze zbiorników mogą wyciekać substancje ropopochodne, używane potem do produkcji farb i lakierów. Ciekawi mnie, jaką metodą badano szczelność zbiorników - dociekał Wachowicz. - Tu produkcji nie ma już od dwóch lat, a substancje, które teraz wyciekają, to najprawdopodobniej jeszcze z tej awarii w 1997 roku. Firma "Jawo", która od nas dzierżawi teren, przedstawiła nam atesty, z których wynika, że zbiorniki są szczelne. Więc dlaczego mamy im nie wierzyć? Poza tym "Polifarb" jest teraz w upadłości, nie mamy pieniędzy na ZUS, a co dopiero na rekultywację terenu (odkażenie - przypis autora) - tłumaczyła Bożena Jaszczyk, pracownik syndyka masy upadłościowej "Polifarbu". Mieszkańcy Bliżyna powątpiewają jednak w szczelność zbiorników. - One były wkopywane w ziemię jeszcze w latach 50. Pewnie już je rdza przeżarła - twierdzi Stanisław Ciura, mieszkaniec Bliżyna. Anna Durlik, syndyk "Polifarbu", przyznała, że w jej dokumentacji nie ma śladu po jakichkolwiek badaniach na terenie zakładu. - Jak przejmowałam zakład, nikt mi nie powiedział, że coś złego może się dziać ze zbiornikami. Wszystkie zalecenia ochrony środowiska kierowałam do firmy "Jawo" - twierdzi syndyk. Tymczasem geolodzy podczas wczorajszej narady stwierdzili, że już w 1999 roku można było działać, odkażać teren i w tym celu zrobić specjalny rów między zakładem a rzeką, powstrzymujący przenikanie do niej szkodliwych substancji.

Co dalej z zatrutą ziemią i rzeką? Na spotkaniu dzierżawca zbiorników zobowiązał się do ich opróżnienia i powtórnego zbadania. Z kolei przedstawiciel starostwa wyraził życzenie, aby to "Polifarb" poniósł koszty odkażenia terenu. - Tylko kim i czym mam to zrobić? - dopytywała Anna Durlik. Małgorzata Janiszewska, dyrektor Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska, zapewniła, że inspektorat wesprze merytorycznie i być może także finansowo powiat skarżyski. Postara się też, by substancja nieodpłatnie została zutylizowana w Cementowni "Małogoszcz". Tylko geolodzy długo jeszcze wczoraj zastanawiali się nad tym, co zrobić, by jak najszybciej odkazić glebę i rzekę.

Co tam jeszcze wypłynie?
Nie wiadomo, ile substancji ropopochodnych wydostało się do tej pory do gleby i rzeki w Bliżynie. Nikt też nie jest w stanie ocenić, jak rozległe jest skażenie terenu. Z wstępnych ustaleń wynika, że w sześciu podziemnych zbiornikach, każdy o pojemności co najmniej 20 tys. litrów, może znajdować się razem prawie 150 tys. litrów substancji ropopochodnych, w tym toluen, olej napędowy i benzyna ekstrakcyjna. Wiadomo też, że pięć lat temu jeden ze zbiorników pękł i wyciekło wtedy do gleby 30 tys. litrów szkodliwych substancji. Z pierwszych pobranych próbek wynika, że gleba jest przesiąknięta ksylenem, jak również toluenem, co mogłoby wskazywać na substancje sprzed pięciu lat i na całkiem świeże przecieki. To chyba jednak nie koniec trujących sensacji. Okazało się, że znajdujące się na terenie zakładu piezometry, czyli specjalne otwory w ziemi, za pomocą których bada się zanieczyszczenie wód, były przez kogoś umyślnie zasypywane. Sprawą mają się zająć policja i prokuratura.

Jak wykazały analizy, substancje, które wypływały latami w Bliżynie, są bardzo groźne dla zdrowia i życia

- To kryminał. Mieszkańcy nie tylko latami pili prawdopodobnie zatrutą wodę, ale przede wszystkim wdychali podpalane systematycznie substancje toksyczne - twierdzi Zbigniew Hałat, epidemiolog i prezes Stowarzyszenia Ochrony Zdrowia Konsumentów. - O co ten krzyk, przecież to było wypalanie substancji pod kontrolą - komentowała jeszcze w środę klęskę ekologiczną Anna Durlik, syndyk Fabryki Farb i Lakierów "Polifarb" w Bliżynie koło Skarżyska-Kamiennej.

Wyniki badań Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Kielcach wskazują, że toksyczne substancje ropopochodne, które latami wydostawały się do gruntu i do rzeki Kamiennej z prawdopodobnie nieszczelnych zbiorników znajdujących się na terenie "Polifarbu" w Bliżynie, są bardzo niebezpieczne dla życia. Wykryta w środę na terenie zakładu ciemnobrunatna śmierdząca maź to mieszanina: toluenu, etylobenzenu, parameta- i ortoksylenów. Przypomnijmy, że po alarmie, jaki w środę wszczęli mieszkańcy Bliżyna, do akcji usuwania trucizny przystąpili natychmiast strażacy. Zmienili koryto rzeki, aby maź nie mogła się już przedostawać do Kamiennej i zabezpieczyli zbiorniki znajdujące się na terenie zakładu, z których mogły wyciekać substancje, używane do produkcji farb i lakierów. Do tej pory strażacy wypompowali 9 tysięcy litrów toksycznych związków, ale jak dowiedzieliśmy się od wojewódzkiego inspektora ochrony środowiska oraz od epidemiologa Zbigniewa Hałata, najbardziej niebezpieczne dla mieszkańców były pary ksylenu i toluenu, na które bliżynianie byli narażeni latami. Bowiem, jak już pisaliśmy we wcześniejszych wydaniach "Echa", pracownicy firmy "Jawo", która od 5 lat dzierżawiła 13 zbiorników z rozpuszczalnikami, systematycznie co kilka dni wypalali trujące cieki, gromadzące się w dołach przy Kamiennej.

Trucizna czaiła się w wodzie i w powietrzu
- Jak wypalali doły, to nie dało się oddychać. Ludziom puchły oczy, skarżyli się na bóle głowy i masowo chodzili do lekarzy z biegunką i nudnościami. Wiem, bo pracuję w kiosku i proszki na bóle głowy schodziły jak nigdy. Sporo ludzi ma u nas od dłuższego czasu problemy z chodzeniem - mówi Anna Leżańska, sołtys Bliżyna. To właśnie ona wraz z innymi mieszkańcami gminy bezskutecznie alarmowała wójta i gminnego inspektora ochrony środowiska o niepokojących sygnałach. - Tylko ironizowali z naszych problemów, a co najśmieszniejsze, na tydzień przed katastrofą na sesji gminnej usłyszałam z ust przedstawiciela "Sanepidu" w powiecie, że woda, którą pijemy, nie budzi żadnych zastrzeżeń - twierdzi sołtys Bliżyna. Tymczasem mieszkańcy bloków zakładowych twierdzą, że do czerwca tego roku wodę do picia brali z ujęcia wodnego, znajdującego się kilkanaście metrów od zbiorników z rozpuszczalnikami! - Chcieliśmy brać z ujęcia wodnego w Gostkowie, ale gmina zdecydowała, że to pani syndyk będzie sprzedawać nam wodę - mówią mieszkańcy bloków, którzy proszą o anonimowość, bo spotkali się już z pogróżkami pod swoim adresem.

To kryminał!!! - twierdzi Zbigniew Hałat, lekarz epidemiolog, założyciel Instytutu Wody i prezes Stowarzyszenia Ochrony Zdrowia Konsumentów. - Osoby mieszkające blisko toksycznego wycieku były narażone na kontakt z toksykaliami drogą oddechową i pokarmową. Bezczynność inspektorów spowodowała ogromne zagrożenie epidemiologiczne substancjami toksycznymi - twierdzi Hałat. - Według ustaleń Amerykańskiej Agencji Ochrony Środowiska, u osób korzystających z wody zawierającej duże stężenie ksylenów mogą wystąpić: uszkodzenie nerek, wątroby i układu nerwowego. Prawda jest taka, że przeciętna stacja uzdatniania nie jest w stanie oczyścić tak brudnej wody. Można więc przypuszczać, że niezwykle toksyczne substancje mogły się przedostać do ujęć wody pitnej - alarmuje epidemiolog. Twierdzi on również, że najbardziej niebezpieczne dla okolicznej ludności było wypalanie substancji ropopochodnych. - Ludzie ci mogą się domagać odszkodowania za narażenie na utratę zdrowia - twierdzi Hałat. Ireneusz Senderski z Wojewódzkiej Stacji Epidemiologicznej przyznał, że wyniki wody pitnej z Bliżyna będą znane dopiero w czwartek. - Do tej pory woda w Bliżynie nadawała się do picia, nie mieliśmy żadnych niepokojących sygnałów - zarzeka się Senderski.

Wypalanie pod kontrolą?

- Substancje wykryte przez nas w Bliżynie to rozpuszczalniki. Źle się rozpuszczają w wodzie, a szkodliwe są tylko ich opary - twierdzi Anna Pawlina, dyrektor Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska. Kiedy zapytaliśmy ją, co to oznacza dla bliżynianina, stwierdziła, że w wodzie nie powinno być niebezpiecznych związków, a jedynie dyskomfort wynikający ze zmienionego jej zapachu, ale spalanie na pewno stanowi zagrożenie dla życia.Tymczasem Anna Durlik, syndyk "Polifarbu", jeszcze w środę twierdziła, że wyciek substancji był kontrolowany, bo systematycznie wypalany.