Referat wygłoszony podczas konferencji naukowej
"Perspektywy polskiego prawa żywnościowego
a integracja z Unią Europejską"
Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa, 11 - 12 grudnia 1997r.

Zbigniew Hałat
Stowarzyszenie Ochrony Zdrowia Konsumentów
http://www.halat.pl/stowarzyszenie.html

Ochrona zdrowia konsumentów na tle  deklaracji władz
w sprawie przystąpienia Polski do Unii Europejskiej

Od siedmiu lat Polska deklaruje wolę przystąpienia do Unii Europejskiej, a w wypowiedziach czołowych polityków pobrzmiewa niecierpliwość w tej sprawie. Deklaracje nie znajdują jednak odzwierciedlenia w rzeczywistych dokonaniach.

Upadek publicznej opieki zdrowotnej przesłania inne, o wiele bardziej poważne, problemy niezbywalnej odpowiedzialności władz za zdrowie i życie obywateli. Postrzeganie ochrony zdrowia publicznego jako działu bezpieczeństwa wewnętrznego, nie ma do dzisiaj potwierdzenia w pracy parlamentów kolejnych kadencji i często zmieniających się w ekip rządzących w Polsce okresu transformacji. Wobec braku woli politycznej nie następuje niezbędna alokacja sił i budżetowych środków służąca tworzeniu i egzekucji prawa. Szczególnie drastyczne zaniedbania wiążą się z ochroną zdrowia konsumentów.

Szumne zapowiedzi zastąpiły ogrom prac harmonizacyjnych, do których Polska zobowiązała się aktem akcesyjnym już w 1991r. Władze zlekceważyły szczegółowe recepty Komisji Europejskiej na unowocześnienie polskiego prawa żywnościowego zawarte w Księdze Białej (1994r.) i Zielonej (1997r.).

Pojawiła się wprawdzie spóźniona Uchwała Nr 133/95 Rady Ministrów z 14 listopada 1995r., ale dopiero 15 lipca 1997r. Rada Ministrów przyjęła jako jej realizację Harmonogram działań dostosowujących polski system prawny do zaleceń Białej Księgi Komisji Europejskiej w sprawie integracji z Jednolitym Rynkiem Unii Europejskiej. Z ustawowego podziału zadań w ramach rządu wynika, że za ochronę zdrowia konsumentów odpowiada w Polsce Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej, przy czym część zadań realizowana jest przez Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej. Taką odpowiedzialność potwierdzają wyniki ankiety przeprowadzonej przez Stowarzyszenie Ochrony Zdrowia Konsumentów jesienią 1997r. oraz ta część wspomnianego Harmonogramu,która dotyczy Ministerstwa Zdrowia i Opieki Społecznej.

W części tej w dziale Swobodny Przepływ Produktów Przemysłowych i ich Bezpieczeństwo zamieszczono 26 zadań odnoszących się prawa żywnościowego, z których wszystkie przypisano do wykonania Głównemu Inspektorowi Sanitarnemu imiennie. Analiza zapisów dotyczących szesnastu standardów uznanych przez Komisję Europejską za najpilniejsze (first stage measures) wykazuje rzeczywiste perspektywy polskiego prawa żywnościowego:

  • rangę doprowadzenia do zgodności przepisów obowiązujących w Polsce do jedenastu z nich arbitralnie obniżono do drugorzędnej
  • przy trzech z nich (89/107/EWG, 88/388/EWG, 88/344/EWG, a więc pochodzących sprzed niemal 10 lat) widnieje następująca informacja: “Dyrektywa wymaga przetłumaczenia na język polski przez prawników i analizy postanowień ogólnych”.
  • przy dalszych trzech termin opracowania i wdrożenia aktu doprowadzającego do zgodności przepis obowiązujący w Polsce ustalono na rok 2000 .
  • pięć w ogóle pominięto w Harmonogramie prac Ministerstwa Zdrowia. Są to standardy dotyczące znakowania żywności (79/112/ EWG, 89/396/EWG, 90/496/EWG), urzędowej kontroli żywności 89/397/EEG) i skażenia żywności w sytuacjach nagłego zagrożenia radiologicznego (Reg. 3954/87).
Poniższa tabela zawiera szczegółowe informacje na temat realizacji zapisów Białej Księgi w/g Harmonogramu Ministerstwa Zdrowia odnoszącego się do standardów prawnych Unii Europejskiej uznanych przez Komisję Europejską za priorytetowe - stage I measures).
 

Dyrektywa

Zakres

Planowany
rok
realizacji

Uwagi

79/112/EEC Znakowanie żywnosci
Nie wymieniono 
w harmonogramie
w części dot. 
Ministerstwa Zdrowia
89/396/EEC Znakowanie (partia)
90/496/EEC Znakowanie 
(wartość odżywcza)
89/107/EEC Substancje dodatkowe (ogólna)
1998
Wymaga przetłumaczenia
94/35/EC Słodziki
1998
 
94/36/EC Barwniki
1998
 
95/2/EEC Inne substancje dodatkowe
1998
 
88/388/EEC Aromaty
1998
Wymaga przetłumaczenia
89/109/EEC Materiały do kontaktu z żywnością
2000
 
90/128/EEC Tworzywa do kontaktu 
z żywnością
2000
 
84/500/EEC Wyroby ceramiczne do kontaktu    z żywnością
2000
 
89/397/EEC Kontrola urzędowa żywnosci
Nie wymieniono w harmonogramie
93/43/EEC Higiena
1998
 
Reg.315/93 Zanieczyszczenia żywnosci
1998
 
Reg.3954/87 Radioaktywność
Nie wymieniono w harmonogramie
88/344/EEC Rozpuszczalniki
1998
Wymaga przetłumaczenia

Zaniedbania harmonizacyjne należy rozpatrywać w szerszym kontekście interesów narodowych, wśród których na pierwszym miejscu winna się znaleźć ochrona zdrowia i życia obywateli Rzeczypospolitej. Odrzucanie wzorców legislacyjnych wypracowanych przez państwa o znacznie lepszych niż nasze efektach w zakresie ochrony zdrowia publicznego nie znajduje usprawiedliwienia. Paraliż legislacyjny nie tylko kompromituje Polskę na arenie międzynarodowej, ale - co najgorsze - pociąga za sobą ofiary.

Z wydanej w maju 1997r. publikacji United Nations Development Program (UNDP) Human Development under Transition: Europe & CIS wynika, że pomimo wzrostu gospodarczego w latach 1993 - 1996 nastąpił upadek cywilizacyjny Polski.

Główną przyczyną upadku cywilizacyjnego Polski jest nienadążanie naszego kraju za ogólnoświatowym trendem przyrostu długości życia.

W prowadzonym przez ONZ rankingu rozwoju cywilizacyjnego 175 państw świata Polska spadła z 32. miejsca w 1992r. na 56. w 1996r.

Wprawdzie nadal znajdujemy się w grupie państw wysokorozwiniętych, ale zajmujemy tu zaledwie przedostatnią pozycję. Za Polską jest Federacja Rosyjska, a potem już kraje zaliczane do grupy o średnim rozwoju, których listę otwierają Brazylia i Libia.

Pomiędzy 1980 a 1995 przeciętne dalsze trwanie życia na całym świecie wzrosło o 4,9 roku dla kobiet i o 4,4 dla mężczyzn, w Polsce przyrost ten był 5 - 6 razy mniejszy. Istnieje obawa, że za kilka lat polski noworodek płci męskiej będzie miał gorsze szanse przeżycia od swoich rówieśników obu płci ze wszystkich kontynentów razem (łącznie z Azją, Afryką i Ameryką Łac.)

Charakterystyczną cechą sytuacji demograficznej Polski jest nasilenie przedwczesnej umieralności mężczyzn. W całym okresie powojennym szanse mężczyzn 45-letnich na dłuższe życie stale malały, a na rok 1980 przypadł skok przedwczesnej umieralności mężczyzn w Polsce. Mimo to w 1996 mężczyzna 45-letni miał w perspektywie życie o 0,9 roku krótsze niż jego rówieśnik z 1980r. W 1996 w stosunku do 1995r. spadły nawet szanse 45-letnich kobiet wiejskich. Niewielki spadek umieralności niemowląt spowodował wprawdzie pewien przyrost długości życia mężczyzn ogółem, ale był on w istocie niezauważalny na tle szybkiego przyrostu długości życia w Europie Zachodniej i nie wiązał się, co  oczywiste, z wyraźną poprawą długości życia mężczyzn dorosłych, która faktycznie spadła w roku 1995 w stosunku do roku poprzedniego. Pomimo spadku (związanego głównie z dramatycznie malejącą liczbą żywych urodzeń) współczynnik umieralności niemowląt w Polsce jest nadal kompromitująco dla naszego kraju wysoki.

Według danych dostępnych w 1997r. przeciętne dalsze trwanie życia stawia Polskę wśród 36 krajów europejskich w przypadku mężczyzn na pozycji 26., w przypadku kobiet na pozycji 23. Od czołówki europejskiej polskich mężczyzn dzieli 8-9 lat, polskie kobiety - 5-6 lat.

Ochrona polskiego konsumenta przed masowym zagrożeniem zdrowia jest drastycznie słabsza w porównaniu z ochroną konsumenta w Unii Europejskiej. Według ocen państwowych służb kontrolnych, posługujących się przecież obowiązującymi narzędziami prawnymi i odnoszących się do polskich a nie europejskich standardów, jakość artykułów spożywczych w obrocie i w produkcji w latach 1995 i 1996 była zatrważająca.

ARTYKUŁY SPOŻYWCZE

Odsetek prób zdyskwalifikowanych wśród zbadanych przez PIS
i odsetek zakwestionowanych partii towarów
wśród zbadanych w laboratoriach Państwowej Inspekcji Handlowej (PIH)


1995
1996
1995
1996
Mleko
24%
22%
35%
38%
Masło
25%
25%
Lody
15%
15%
Mleko w proszku
6%
5%
Inne przetwory mleczne
19%
19%
Pieczywo 
7%
8%
20%
35%
Wyroby garmażeryjne
20%
20%
56%
46%
Napoje bezalkoholowe
18%
18%
60%
62%

PRODUKCJA I SPRZEDAŻ ŻYWNOŚCI

Odsetek zakładów o złym stanie sanitarnym wśród skontrolowanych
i odsetek prób zdyskwalifikowanych z przyczyn mikrobiologicznych
wśród zbadanych w laboratoriach Państwowej Inspekcji Sanitarnej

 
Zakłady o złym stanie sanitarnym
Próby zdyskwalifikowane 
z przyczyn mikrobiologicznych
1995
1996
1995
1996
Piekarnie
15%
13%
15%
15%
Ciastkarnie
14%
13%
18%
17%
Wytwórnie napojów bezalkoholowych i rozlewnie piwa
9%
7%
16%
13%
Zakłady garmażeryjne
11%
10%
17%
17%
Wytwórnie makaronów
26%
26%
13%
10%
Sklepy spożywcze
41%
40%
15%
15%
Targowiska
20%
20%
19%
17%
Zakłady żywienia zbiorowego otwarte
21%
21%
17%
16%
Zakłady małej gastronomii
10%
7%
17%
16%
Zakłady żywienia zbiorowego zamknięte
21%
21%
4%
3%
Mleczarnie
Nadzór Ministerstwa Rolnictwa 

i Gospodarki Żywnościowej

Zakłady mięsne

MLEKO I PRZETWORY MLECZNE

odsetek prób zdyskwalifikowanych z przyczyn mikrobiologicznych
wśród zbadanych w laboratoriach Państwowej Inspekcji Sanitarnej


 
Mleko spożywcze (płynne)
Przetwory mleczne (bez masła i lodów)
1995 1996 1995 1996
Polska 
28%
24%
22%
20%
Woj. warszawskie
25%
15%
17%
11%
Woj. gorzowskie
52%
46%
38%
38%
Woj. legnickie 
39%
39%
33%
41%

Podstawowa literatura:

  1. Human Development under Transition: Europe & CIS, UNDP, 1997
  2. Raport 1995 Sytuacja Demograficzna Polski, Rządowa Komisja Ludnościowa, CUP
  3. Raport 1996 Sytuacja Demograficzna Polski, Rządowa Komisja Ludnościowa, CUP
  4. Raport 1997 Światowej Organizacji Zdrowia, WHO
  5. Rocznik Statystyczny 1997 Ochrony Środowiska, GUS
  6. Raport o Rozwoju Społecznym - Polska 1995, UNDP


ZDROWY JAK POLAK


ZAGROŻENIA ZDROWIA W POLSCE
CZASOPISMO RUCHU OCHRONY ZDROWIA
AKTUALIZOWANA WERSJA ELEKTRONICZNA
"ZAGROŻENIA ZDROWIA W POLSCE"




 


ALFABETYCZNY SPIS ZAWARTOŚCI
STRON INTERNETOWYCH DOMENY HALAT.PL
DOTYCZĄCYCH OCHRONY ZDROWIA