• z zaopatrzeniem w wodę wodociągową o złej i niepewnej jakości (polska norma na wodę pitną nie uwzględnia co najmniej sześciu substancji rakotwórczych)

• z przechowywaniem wody głębinowej w nieodpowiednich warunkach w domu (przechowywanie wody głębinowej - oligoceńskiej i in. - w kanistrach poza lodówką     i ponad 12 godzin powoduje jej skażenie bakteriami, pleśniami i rakotwórczymi produktami pleśni - aflatoksynami)

• z produkcją nie gwarantującą bezpieczeństwa konsumentowi wód opakowanych  (co piąta butelka wody sprzedawanej jako naturalna woda mineralna zawiera zwykłą wodę z kranu)

ochrona zdrowia ludności Polski przed skutkami użytkowania wody zawierającej substancje toksyczne, a zwłaszcza rakotwórcze, wchodzącej w skład

• soków owocowych
• napojów bezalkoholowych
• piwa
• produktów mleczarskich
• innych artykułów spożywczych
• kosmetyków
• środków farmaceutycznych

KRA4097 3 SPN 192 PAP19980609A01810 ekologia-woda
Zdrowa woda - podstawą zdrowia człowieka

9.6.Warszawa (PAP) - Człowiek powinien pić wodę odpowiednią dla wieku i stanu zdrowia. Nie powinna być to woda z kranu przekonywali naukowcy podczas konferencji "Woda zdrowa i bezpieczna", zorganizowanej we wtorek w Warszawie.

Dzieci to nie mali dorośli. To co dobre dla dorosłego, nie musi być dobre dla dziecka - przypominała doc. dr Zofia Rudzka-Kańtoch z Instytutu Matki i Dziecka. Uważa ona, że odpowiednia dla niemowląt i dzieci woda ma wpływ na ich zdrowy rozwój i prawidłowe dojrzewanie organów ciała, m.in. przewodu pokarmowego, błony jelitowej, wątroby.

Zwykła woda z kranu zawiera wiele związków sprzyjających powstawaniu nowotworów. Gotowanie wody również zwiększa ilość takich substancji. Najlepiej więc pić wodę ze źródeł podziemnych - przekonywał prezes Polskiego Komitetu Zwalczania Raka prof. Zbigniew Wronkowski, dodając, że aż 35 proc. przypadków raka ma swój początek w nieodpowiednim żywieniu i piciu.

Normy jakości wody w Polsce nie mogą być niższe niż w Unii Europejskiej, bo inaczej czeka nas podobna sytuacja w przetwórstwie owocowo-warzywnym, co w mleczarstwie - mówił dr Aleksander Jakubowski z Instytutu Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego. Jeśli polskie soki będą przygotowywane na gorszej wodzie, nie tylko nie będą przyjmowane za granicą, ale także w kraju będą przegrywały z produktami z Zachodu - twierdzi Jakubowski.

Konferencję zorganizował prywatny Instytut Woda 2000. Chce on doprowadzić do sytuacji, w której w 2000 r. przynajmniej 5 proc. Polaków będzie piło wyłącznie wodę zdrową. Zamierza również przyczynić się do tego, by z takiej wody korzystało co najmniej dwie trzecie polskich producentów. (PAP)

ago/urb/ jen/ls/

"Trzeba uporządkować zarówno normy, jak i sposób badania wody,
trzeba wprowadzić odpowiednią technologię, przybliżyć do standardów europejskich.
Nowy projekt zarządzenia odpowiada warunkom, na które nas w tej chwili stać.
W miarę upływu czasu będziemy zaostrzać normy, nie możemy zrobić skoku od razu tak dużego, abysmy nie mieli odpowiednich warunków do użytkowania wody pitnej.
W ogromnej ilosci miejsc w Polsce poprawia się jakosc wody pitnej.
Zarządzenie musi odpowiadać rzeczywistosci, którą możemy stworzyć koło siebie, nie może być aż takie, które uniemożliwiałoby w ogóle działanie."

MINISTER ZDROWIA
Franciszka Cegielska
Warszawa, dnia 23.XI.99

Panie Doktorze
Szanowni Państwo

Uprzejmie dziękuję za zaproszenie na ogólnopolską interdyscyplinamą konferencję
"Woda zdrowa i bezpieczna III".
Z przykrością powiadamiam, że inne obowiązki służbowe nie pozwalają mi w niej uczestniczyć.
Zapewniam, że sprawy dotyczące jakości wody do picia z uwagi na ochronę zdrowia ludzi leżą w sferze zainteresowań resortu zdrowia.
Świadczy o tym między innymi:

• stały nadzór nad jakością wody do picia i na potrzeby gospodarcze sprawowany przez Inspekcję Sanitarną,
• ograniczanie przez Ministra Zdrowia najwyższych dopuszczalnych stężeń substancji w wodzie do picia.

Z życzeniami owocnych obrad.

MINISTERSTWO ŚRODOWISKA
   PODSEKRETARZ STANU
       Marek Michalik

Warszawa 1999-11-24

Instytut Woda 2000
Szanowni Państwo!

W imieniu Pana Ministra Antoniego Tokarczuka serdecznie dziękuję za zaproszenie na konferencję
"Woda zdrowa i bezpieczna".
Nawał obowiązków powoduje, że nie możemy wydelegować odpowiedniego rangą przedstawiciela Ministra na Waszą konferencję.
Pracujemy obecnie nad nowym Prawem wodnym, zmieniamy zasady funkcjonowania i strukturę służb wodnych. Przygotowujemy się do wdrożenia w polskiej praktyce Dyrektyw Unii Europejskiej.
Jednocześnie pragnę zapewnić, że sprawy, którym poświęcona jest konferencja są priorytetowymi w działaniach Ministerstwa.
Proszę o przekazanie uczestnikom konferencji moich najlepszych życzeń owocnych obrad. Mam nadzieję, że będziemy mieli jeszcze okazję wymienić poglądy na sprawy będące przedmiotem obrad.
Z wyrazami szacunku
 

Przemysł rozlewniczy obejmuje szeroki zakres rozlewnictwa napojów bezalkoholowych jak i wód, napojów smakowych i soków w opakowaniach jednostkowych . Obejmuje on również przemysłu towarzyszący rozlewnictwu jak: maszyny rozlewnicze, opakowania, czy też urządzenia do przygotowania tych napojów do rozlewnictwa. W tym pojęciu mieści się również marketing i dystrybucja tych napojów .
W moim wystąpieniu ograniczam się tylko do naturalnych wód mineralnych i źródlanych, które w ostatnim dziesięcioleciu wykazały dużą dynamikę wzrostu.
Wystarczy powiedzieć że konsumpcja tych wód w Polsce w roku 1970 wynosiła zaledwie 2 1/mieszkańca, do roku 1990 - czyli przez okres dwudziestu lat - wzrosła do 5,4 l/mieszkańca a w roku 1970 wynosiła zaledwie 2 l /mieszkańca, do roku1990 - czyli przez okres dwudziestu lat wzrosła do 5,4 l/mieszkańca, a w roku 1998 osiągnęła już około 
35 l/mieszkańca .
Dla porównania podaję, że w Niemczech w roku 1970 konsumpcja wyniosła 12,5 l , co jest chyba sygnałem 
nasycenia rynku wodami w tym kraju .
Istnieją znaczne rozbieżności co do ilości rozlewanej wody do opakowań jednostkowych w Polsce w roku 1998 . Różne instytucje podają od 1200 mln l do 1600 mln l .
Wydaje się, że ta ostatnia wartość jest najbardziej miarodajna .
Pod względem konsumpcji na jednego mieszkańca w Europie można wyróżnić cztery wyraźne grupy .
I grupa - 90- 140 l- WŁOCHY, BELGIA, SZWAJCARIA, NIEMCY
II grupa - 70 - 90 l - FRANCJA, AUSTRIA, HISZPANIA
III grupa -30 - 40 - GRECJA, SŁOWENIA, REPUBLIKA CZESKA , SŁOWACJA, POLSKA
IV grupa - poniżej 20 lat - inne kraje europejskie
Udział wód gazowanych i nie gazowanych w opakowaniach jednostkowych wg Canadean ;
1994 1996 1998
* wody gazowane 75% 66% 62%
* wody niegazowane 25% 34% 38%
Opakowań tworzyw sztucznych :
* wody gazowane 70%
* wody niegazowane 98%
Opakowania szklane ;
* wody gazowane 30%
* wody niegazowane 2%
W Polsce istnieje około 200 rozlewni , które zresztą jednocześnie rozlewają wody i napoje smakowe. Jednakże 
tak naprawdę liczących się na rynku jest kilkadziesiąt, a z nich 10 największych wód mineralnych i źródlanych .
Na podstawie dotychczasowej dynamiki wzrostu produkcji naturalnych wód mineralnych i źródlanych, wydaje się, że przez najbliższe 5 lat roczny wzrost tej produkcji będzie się utrzymywał w granicach 10%
W okresie późniejszym wzrost ten będzie dużo mniejszy - w granicach 2 - 3% w miarę nasycenia rynku wodami 
i zdolnościami konsumpcyjnymi społeczeństwa .
Właściwie przemysł rozlewniczy jest na ten wzrost przygotowany już obecnie, ponieważ zatwierdzone zasoby 
wód nadających się do rozlewnictwa są w pełni zabezpieczone, a więc nie będzie wymagało to zbytnich nakładów finansowych. Wiele nowoczesnych rozlewni już wcześniej mogłyby podnieść produkcję wód gdyby był na nie
większy popyt .
Coraz to większa ich ilość będzie rozlewana do pojemników 5 - 20 litrowych dostarczonych do mieszkań, biur, zakładów przemysłowych i punktów żywienia zbiorowego, a to z uwagi na pogarszanie się wodę z ujęć komunalnych .
Obecnie problemem na rynku wód stają się duże sieci handlowe narzucające często producentowi własne warunki - niskie ceny i wydłużone terminy płatności .
Nie chodzi tu o walkę z tymi sieciami, bo przecież zostały one powołane m . in. do handlu wodą, ale o to aby odbywało się jednostronną dyktaturą .
W zakończeniu chciałbym poinformować Szanownych Państwa, że w dniu 26 października 1999 roku w Warszawie, na Walnym Zgromadzeniu Założycielskim powołano Krajową Izbę Gospodarczą ’'PRZEMYSŁ ROZLEWNICZY'', która skupia już 120 podmiotów gospodarczych .
Celem powołania tej Izby stała się potrzeba integracji producentów wód, napojów smakowych i soków w opakowaniach jednostkowych wraz z całym przemysłem towarzyszących rozlewnictwu .
Dotychczas istnieje kilka organizacji, które pojedynczo nie są w stanie utworzyć lobby, które mogłyby skutecznie współpracować z władzami pomagając producentom w wytwarzaniu najlepszych parametrów jakościowych wód, napojów smakowych i soków dla dobra konsumenta .

W wyniku powrotu naszego kraju do naturalnego systemu gospodarczego po 1989 roku i powstania na nowo rynku konsumenta, nastąpiło zapełnienie pustych dotąd półek sklepowych wieloma rodzajami wód, napojów i soków.

Polski konsument przyzwyczajony do dostępności w handlu (poza okresami upałów) paru asortymentów wody 
mineralnej i napojów (np. oranżada wyborowa, mandarynka, płynny owoc, ptyś, polo cocta) produkowanych 
przez jednostki podległe CZSR “Samopomoc Chłopska”, CZSS “Społem”, Zjednoczenie Przemysłu
Owocowo-Warzywnego i garstkę producentów prywatnych oraz od 1972 roku Coca Coli i Pepsi (przy czym decyzją najwyższych władz partyjnych i państwowych nastąpiło rozgraniczenie terytorialne: Coca Cola na północy Polski, Pepsi na południu) stanął wobec wielkiej różnorodności atrakcyjnych produktów w butelkach z politereftalanu (PET) z estetycznymi etykietami lub w barwnych kartonach Tetra Pak.

Duża konkurencja na rynku napojów oraz rosnące wyrobienie konsumenta odnośnie wymagań sprawiają, że wyroby mniejszych producentów muszą być przynajmniej zbliżone do standardów jakościowych wyrobów markowych. 
Alternatywą jest wypadnięcie z rynku i bankructwo firmy.

Jakość wyrobu gotowego jest wypadkową wielu czynników, z których należy wymienić:

• stosowany system jakości i model zapewnienia jakości
• jakość procesu produkcyjnego
• jakość surowców
• jakość materiałów pomocniczych

System jakości, to zgodnie z definicją podaną w normie ISO 8402 “Jakość. Terminologia” – struktura organizacyjna, podział odpowiedzialności, procedury, procesy i zasoby umożliwiające wdrożenie zarządzania jakością wraz z zapewnieniem jakości, czyli wszystkimi planowanymi i systematycznymi działaniami, niezbędnymi do stworzenia odpowiedniego stopnia zaufania co do tego, że wyrób spełni ustalone wymagania jakościowe i sterowaniem jakością, czyli metodami i działaniami stosowanymi w celu spełniania wymagań jakościowych.

Zapewnienie jakości to: wszystkie planowane i systematyczne działania, niezbędne do stworzenia odpowiedniego stopnia zaufania co do tego, że wyrób lub usługa spełni ustalone wymagania jakościowe.

Przyjęcie prawidłowego systemu jakości zapewnia wytworzenie produktu, który:

• spełnia ustalone wymagania jakości zdrowotnej i sensorycznej
• z dużym prawdopodobieństwem uzyska akceptację konsumenta, a co za tym idzie odniesie sukces rynkowy

• wzrost wydajności
• obniżenie kosztów produkcji
• obniżenie kosztów zapewnienia jakości
• utrzymanie kluczowej pozycji na rynku
• utrzymanie dobrego wizerunku firmy

Opracowany w końcu lat 60-tych dla potrzeb NASA w celu wyeliminowania u astronautów ryzyka zatruć pokarmowych system HACCP, pozwala na identyfikację i ocenę zagrożeń związanych z wytworzeniem, dystrybucją i konsumpcją produktów oraz określenie środków prewencji dla tych zagrożeń.

System HACCP musi być opracowywany indywidualnie dla każdego produktu spożywczego i technologii jego produkcji – osobno dla wody opakowanej, osobno dla napoju bezalkoholowego, osobno dla jogurtu, osobno wreszcie dla serka.

W systemie HACCP konieczne jest uwzględnienie wszystkich surowców, substancji dodatkowych, 
materiałów pomocniczych, warunków przechowywania, transportu i dystrybucji, sposobu użycia produktu
przez konsumenta a także wszystkich aspektów kontroli jakości w zakładzie.

Elementy systemu HACCP to:

• identyfikacja zagrożeń, ocena ich ostrości i stopnia prawdopodobieństwa wystąpienia
• określenie krytycznych punktów kontroli
• ustanowienie i wdrożenie systemu monitorowania
• wdrożenie działania korekcyjnego
• sprawdzenie skuteczności działania systemu
• rejestracja działania systemu

“KH” – oznacza etap procesu lub krok (wg definicji Codex Alimentarius 1996), w którym należy

Nawet jeśli zagrożenie ze strony surowca da się usunąć lub zminimalizować jakość surowca jest zawsze punktem krytycznym. Np. producent mleka UHT nie może nie uwzględniać jakości mleka surowego.

Podobnie w arkuszu danych HACCP zawartym w publikacji ILSI “A simple guide to understanding and 
applying the HACCP concept” chlorowanie wody chłodzącej w płytowych wymiennikach ciepła w zakładach spożywczych wymienione jest jako punkt krytyczny, podczas gdy stosowanie wody technologicznej o jakości wody pitnej jest wymogiem Dobrej Praktyki Higienicznej (GHP) a nie krytycznym punktem kontroli.

2. Jakość procesu produkcyjnego – Dobra Praktyka Przemysłowa

Umiejscowienie krytycznych punktów kontroli w obrębie branży wiąże się z koncepcją Profesora Eugeniusza Pijanowskiego “trójkąta prawidłowej produkcji żywności”, w którym boki trójkąta stanowią trzy podstawowe elementy procesu technologicznego: techniczny, organizacyjny i higieniczny. Każdy z wymienionych elementów decyduje o końcowym efekcie produkcyjnym, jak w prawie “minimum” niemieckiego chemika Justusa Liebiega. Na przykład jeśli ogólna liczba drobnoustrojów lub bakterii z grupy coli-aerogenes w produkcie jest wyższa niż dopuszczalna, wówczas spowoduje dyskwalifikację całej partii produktu.

Podstawą trójkąta jest higiena – fundament na którym rozwija się strona techniczna i organizacyjna. Elementy te występują w każdej gałęzi przemysłu spożywczego, jednak nie w jednakowym stopniu, co można zilustrować za pomocą różnego kształtu trójkątów cech charakterystycznych różnych branż przemysłu spożywczego, przy czym względna długość boków trójkąta jest odbiciem nie tyle roli aspektu higienicznego, technicznego i organizacyjnego, ile konieczności zainteresowania się danym aspektem w celu prawidłowego realizowania produkcji.

W przemyśle wód opakowanych i napojów bezalkoholowych oraz przemyśle mleczarskim poza doniosłą rolą techniki i organizacji szczególne znaczenie ma higiena produkcji – czemu odpowiada trójkąt równoboczny. Dla innych branż przemysłu spożywczego boki trójkąta różnią się długością. Umiejscowienie krytycznych punktów kontroli pomimo dużego stopnia podobieństwa, jest zindywidualizowane dla konkretnego zakładu i konkretnego produktu.

Dobra jakość procesu produkcyjnego w przemyśle spożywczym to Dobra Praktyka Przemysłowa (GMP – Good Manufacturing Practice) którą można zdefiniować jako działania przemysłu mające na celu skuteczne zapewnienie jakości zdrowotnej i sensorycznej produktu finalnego przy optymalizacji kosztów produkcji.

Najważniejszym czynnikiem w zapewnieniu jakości procesu produkcyjnego jest higiena produkcji, której ostre rygory muszą być przestrzegane w każdej operacji i procesie jednostkowym. Utrzymanie właściwej czystości pomieszczeń oraz maszyn i urządzeń stanowi integralną część funkcjonowania zakładu. Skoordynowany z procesem technologicznym system CIP (Cleaning-In-Place) i SIP (Sterilization-In-Place) zapewnia wysoki standard sanitarny i tam gdzie to potrzebne, sterylność produkcji.

Szczególną uwagę w przemyśle rozlewniczym należy zwracać na stan higieniczny opakowań zwrotnych – butelek szklanych i plastikowych. W tym celu instalowane jest na linii urządzenie do inspekcji optycznej butelek i urządzenie detekcyjne zwane “inspektorem zapachów”, które umożliwia przed operacją mycia odrzucenie butelki wydzielającej zapach obcy np. chemiczny.

Zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Przemysłowej pomieszczenia magazynowe muszą być zamknięte, suche, czyste, z obiegiem powietrza, wolne od obcych zapachów, przystosowane do przechowywania produktów spaletyzowanych i spiętrzonych, z podłogą dającą się łatwo zmywać, odporną na ścieranie i zaopatrzoną w kratki ściekowe. Temperatura przechowywania nie może być mniejsza niż 0° C i większa niż 15° C. Produkt nie może być narażony na działanie promieni słonecznych. Ważny jest wybór właściwego systemu magazynowania, przestrzeganie zasady first in – first out, co wiąże się z monitorowaniem okresów przechowywania.

Istotnym elementem Dobrej Praktyki Przemysłowej jest kontrola jakości produktu finalnego. Postęp w dziedzinie analizy żywności w ostatnich latach jest ogromny. W zasadzie większość metod klasycznej analizy chemicznej została wyparta przez metody analizy instrumentalnej, które charakteryzują się większą dokładnością, precyzją i powtarzalnością pomiarów oraz krótszym czasem oznaczania Wymienić należy takie metody jak chromatografia gazowa i wysokosprawna chromatografia cieczowa – do oznaczania identyfikacji jakościowej i ilościowej składników aromatu i barwników, atomowa spektrometria absorpcyjna – do oznaczania zawartości metali ciężkich czy spektrometria w bliskiej podczerwieni – do szybkiego oznaczania wielu podstawowych składników żywności takich jak woda, białko, tłuszcz, włókno i popiół. Aparatura analityczna używana w tych metodach jest kosztowna i nie ma nawet takiej konieczności, aby laboratorium zakładowe miało możliwość przeprowadzania wszystkich rodzajów oznaczeń wykonywanych w wodach, napojach i sokach. Ważny jest jednak szybki dostęp do specjalistycznego laboratorium akredytowanego, które w razie sporu może wykonać analizę odwoławczą np. wykrywanie pleśni i drożdży w wodzie stołowej.

3. Jakość surowców i materiałów pomocniczych

• liczba bakterii coli typu kałowego
• liczba bakterii grupy coli-aerogenes
• liczba paciorkowców kałowych Str. faecalis
• liczba bakterii Pseudomonas
• liczba kolonii bakterii na agarze odżywczym w 37° C po 24 godzinach i w 20°C po 72 godzinach

• barwa
• mętność
• kwasowość czynna (pH)
• przewodnictwo właściwe
• twardość ogólna i niewęglanowa
• ogólna zawartość związków organicznych (ChZT)
• zawartość składników o znaczeniu fizjologicznym – Mg, Ca, Fe, Na, Cl, HCO3, SO4 i CO2
• zawartość składników niepożądanych i potencjalnie toksycznych - NH4+, Mn, Cd, Pb, Ni, Cu, Zn, Al., B, Ba, Li, Co, Cr, Mo, Ti i V.

Ostatnio coraz częściej obserwowane są działania mające na celu zapewnienie jakości jeszcze w fazie poprzedzającej jego wytworzenie np. monitorowanie upraw buraka cukrowego i trzciny cukrowej oraz plantacji owoców i chmielu. Ma to znaczenie zwłaszcza w aspekcie pozostałości środków ochrony roślin w surowcu oraz niewykorzystywania do produkcji surowców modyfikowanych genetycznie.

Ważnym elementem zapewnienia jakości materiałów pomocniczych jest kontrola jakości opakowań jednostkowych. Ostatnie lata przyniosły duży postęp w tej dziedzinie. I tak na przykład została opracowana i wdrożona metoda komputerowego badania zamknięcia (tzw. podwójnej zakładki) puszek do napojów. Urządzenie kontrolne jest instalowane bezpośrednio przy linii rozlewniczej.

Rok 1999 obfitował w wydarzenia związane z ujawnianiem produktów spożywczych o złej jakości, często nawet niebezpiecznych dla zdrowia konsumenta, wyprodukowanych przez znane, duże firmy i wprowadzonych do obrotu rynkowego. W kwietniu środki masowego przekazu doniosły o skażeniu pasz dioksynami w Belgii. Przyczyną było wykorzystywanie do produkcji zużytych olejów technicznych. Następnie ogłoszono, że u pewnej grupy osób, również w Belgii stwierdzono objawy zatrucia pokarmowego po spożyciu Coca Coli. Tu przyczyną był jakoby fungicyd, którym nasycone były drewniane palety. W czerwcu w Polsce wykryto strzępki pleśni w wodzie “Bonaqa Plus” produkowanej przez Coca-Colę, a następnie na przełomie czerwca i lipca – obecność bakterii z grupy coli w innych napojach tego koncernu. W lipcu i sierpniu wykrywano obecność pleśni w produktach (serkach homogenizowanych) innych, znanych i wielkich firm: Danone, Campina i Bakoma. Kłopoty tegorocznego lata nie ominęły również konkurencyjnej dla Coca-Coli firmy PepsiCo. Jak podały w dniu 7 lipca “Fakty” telewizji TVN także w jej produktach wykryto strzępki pleśni. Jak podały mass-media firmy Coca-Cola i Danone wycofały z rynku wiele partii swoich produktów. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że na cenzurowanym znalazły się firmy stosujące od dawna ostre, wewnętrzne procedury zapewnienia jakości i zasady systemu Total Quality Management. Czy wyroby pozostałych ponad 200 producentów napojów i ponad 300 Okręgowych Spółdzielni Mleczarskich były i są bez zarzutu? To pytanie kierujemy do organów kontroli: Inspekcji Sanitarnej, Inspekcji Weterynaryjnej, Inspekcji Handlowej i Inspekcji Skupu i Przetwórstwa Artykułów Rolnych.

Wydarzenia lata br. uzmysławiają nam, że rygorystyczne stosowanie zasad Dobrej Praktyki Przemysłowej, systemu HACCP, a nawet, o ile to możliwe procedur Total Quality Management jest wspólnym interesem konsumenta i producenta, i to najżywotniejszym.

Przystąpienie Polski do Unii Europejskiej w niedalekiej przyszłości, a co za tym idzie swobodny przepływ towarów spowoduje dalszy wzrost konkurencji dla producentów żywności. Firmy, które nie będą produkować zgodnie z zasadami Dobrej Praktyki Przemysłowej nie sprostają tej konkurencji.

O potrzebie nowelizacji Rozporządzenia MZiOS z dnia 8.07.1997r. odnoszącego się do wód butelkowanych zadecydowały:

• obserwacje uzyskane w trakcie oceny i kwalifikowania do produkcji bardzo wielu różnego typu wód podziemnych;
• dążenie do pełnej harmonizacji przepisów polskich z aktualnymi wymaganiami europejskimi, oraz
• uwagi i postulaty zgłaszane przez Stacje Sanitarno-Epidemiologiczne i Producentów wód butelkowanych w związku z wdrażaniem postanowień Rozporządzenia.

Zaproponowane zmiany w żadnym wypadku nie wpłyną na pogorszenie jakości wody pod względem zdrowotnym.

Należy podkreślić, że Rozporządzenie i zawarte w nim szczególne wymagania sanitarne dotyczą wód pochodzących z zasobów podziemnych, izolowanych od zanieczyszczeń zewnętrznych, które są przydatne do rozlewania w opakowania jednostkowe w stanie naturalnym (wody mineralne i źródlane) lub z dodatkiem określonych ilości składników mineralnych mających znaczenie odżywcze (wody stołowe).

Takie wody różnią się istotnie od uzdatnianych chemicznie przez chlorowanie, ozonowanie, względnie częściowe lub całkowite dejonizowanie.

Zaproponowana nowelizacja Rozporządzenia obejmuje głównie:

• uściślenie definicji "naturalnej wody mineralnej" w celu wyraźnego odróżnienia jej od "wody źródlanej";
•  korektę dopuszczalnych stężeń niektórych składników wód podziemnych, niepożądanych w wodzie butelkowanej w nadmiernych stężeniach (jon amonowy, manganawy, promieniotwórczość;
• korektę dopuszczalnych stężeń składników toksycznych, zgodnie z dyrektywą UE (antymon, azotyny);
•  uzupełnienie kryteriów oceny aktywności promieniotwórczej wody i wymagań mikrobiologicznych.

Definicja naturalnej wody mineralnej

Podobnie jak w Dyrektywie UE, ważnym kryterium odróżniającym wody źródlane i wodę do picia od naturalnych wód mineralnych są właściwości fizjologiczno - odżywcze tych ostatnich.
Według Dyrektywy, właściwości te należy potwierdzić obserwacjami i badaniami klinicznymi wykonanymi przez uprawnione do tego placówki naukowe. Obserwacje te powinny określać wpływ danej wody na procesy przemiany materii i ewentualną rolę wody w uzupełnianiu niedoborów mineralnych.

Kierunki takich obserwacji i badań wynikają ze znajomości składu chemicznego wody, zwłaszcza stężenia pewnych składnik6w o znanych właściwościach biologicznych (sód, wapń, magnez, żelazo (II), siarczany (VI), wodorowęglany, fluorki, jodki).

W dawnych przepisach niemieckich oraz wytycznych WHO  ustalone zostały wielkości stężeń tych składnik6w i związane z tym dodatkowe określenie naturalnej wody mineralnej, np.: "zawierająca wapń", "zawierająca magnez, - jodki, - fluorki", "woda alkaliczna, "woda słona".

Wg dyrektywy badania kliniczne nie są konieczne, jeżeli woda zawiera więcej niż 1000 mg rozpuszczonych soli mineralnych w litrze lub nasycona jest w złożu naturalnym dwutlenkiem węgla w stężeniu co najmniej 250 mg/l i zachowuje wszystkie cechy złożowe w opakowaniu jednostkowym.

W definicji, którą ma zawierać znowelizowane Rozporządzenie, zamiast obowiązku dokonywania oceny klinicznej wody - podano kryteria ilościowe dla składników mineralnych, o których wiadomo, że nadają one wodzie właściwości fizjologiczno-odżywcze. W ich ustalaniu kierowano się wielkościami stężeń podanymi w wytycznych WHO oraz danymi z piśmiennictwa nt. działania poszczeg61nych jonów na organizm w zależności od stężenia w wodzie i jej innych właściwości (składniki towarzyszące). Uwzględniono również, że woda jest ogó1nie dostępnym środkiem spożywczym.

Ze względu na różnorodność składu chemicznego i rozpiętość stężeń, zwłaszcza takich składników jak sód i chlorki, wyróżnia się "wody słone", niekiedy wymagające ograniczenia w piciu oraz "wody niskosodowe" powszechnego użycia, przydatne szczególnie w diecie ubogo solnej oraz dla dzieci i osób starszych.

W myśl aktualnego Rozporządzenia sama niska zawartość sodu jest niewystarczająca dla zakwalifikowania wody do grupy naturalnych wód mineralnych. Niska zawartość sodu jest cechą charakterystyczną większości wód niskozmineralizowanych, a więc źródlanych.

Proponowane zmiany w zakresie wymagań jakościowych

Niektóre spośród ocenianych właściwości wody i zawartych w niej składników naturalnego pochodzenia nie są szkodliwe dla zdrowia. Ich limitowanie w wodach butelkowanych wzorowane było dotąd na kryteriach ustalonych dla wody do picia i na potrzeby gospodarcze.

Ze względu na wykorzystywanie jej również do celów produkcyjnych i innych, konieczne jest między innymi ograniczanie stężenia manganu, żelaza i barwy wody.

Z uwagi na ryzyko tworzenia THM-ów w związku z chlorowaniem, ustalony tez został tak niski poziom jonów amonowych i barwy wody.

Względy te nie dotyczą wód, o których mowa w Rozporządzeniu. co pozwoliło na podwyższenie maksymalnie dopuszczalnej barwy (do 15 mg Pt/l) oraz manganu (do 2 mg/l) i jonów amonowych (do 1,5 mg/l).

Podwyższono też dopuszczalną zawartość azotynów {do 0,02 mg/l).

Korekta NDS dla manganu jest UE i uzasadniona istotną rolą fizjologiczną tego składnika  w organizmie człowieka.

Stężenie jonów amonowych nie jest limitowane w dyrektywie UE. Są one naturalnym składnikiem wód podziemnych. a w niektórych z nich występują w znacznych ilościach. Limitowanie poziomu amonu w nowelizowanym Rozporządzeniu zostało podyktowane obserwacjami uzyskanymi w związku z odżelazianiem takich wód i możliwością utleniania NNH4 do NNO2-.

NDS dla azotynów w przepisach polskich było zawsze bardzo rygorystyczne i ustalane na poziomie wykrywalności (0,005 mg NO2/l).

Uwzględniając opisaną wyżej możliwość wtórnego wzrostu NO2- w wodzie w trakcie napowietrzania, a także aktualne wymagania dyrektywy UE w tym zakresie, proponowano taką samą dopuszczalną ich zawartość tj. 0.02 mg NO2/l.

Zgodnie z ostatnimi zmianami w dyrektywach UE, zarówno dla wody do picia, jak też naturalnej wody mineralnej, zaproponowano obniżenie NDS dla antymonu z 0,01 mg/l do 0,005 mg/l oraz skorygowano zapis wymogu odnoszący się do aktywności promieniotwórczej.

Oprócz najwyższej całkowitej aktywności promieniotwórczej  alfa i beta podano NDS dla trytu - 100 Bq/l oraz całkowitą dopuszczalną dawkę radionuklidów 0,10  mSv/r.

Zakres wskaźników czystości mikrobiologicznej wód butelkowanych uzupełniono o wymaganie (istniejące w przepisach UE) odnośnie bakterii z grupy Clostridium redukujących siarczany (IV).

W wodach przydatnych do butelkowania i butelkowanych w 50 ml bakterie te nie mogą być wykrywalne.

Wdrożenie aktualnie obowiązującego Rozporządzenia MZiOS przyczyniło się w znacznej mierze do uporządkowania w dziedzinie produkcji wód butelkowanych w Polsce. Zaproponowane obecnie zmiany - skierowane na harmonizację z przepisami europejskimi, mają zapewnić optymalną jakość wody pod względem sanitarnym i zdrowotnym w warunkach możliwych do spełnienia przez Producentów.

Kontrole przedstawicieli Unii Europejskiej w zakładach nadzorowanych przez Inspekcję Weterynaryjną wskazują na pilną potrzebę dostosowania polskich przepisów do wymagań określonych w dyrektywach dotyczących warunków, jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze. Istniejące rozbieżności w tych przepisach w zakresie badań mikrobiologicznych są następujące:

Badanie mikrobiologiczne.

1. Badanie początkowe (po uruchomieniu zakładu lub po dłuższej przerwie):

1. ogólna liczba pałeczek z grupy coli w 100 ml < 1 NPL
2. kałowe pałeczki coli w100ml < 1 NPL
3. paciorkowce kałowe w 100ml < 1 NPL
4. clostridia redukujące siarczyny w 20 ml < 1 NPL

2. Badanie mikrobiologiczne rutynowe

1. ogólna liczba pałeczek z grupy coli w 100 ml < 1 NPL
2. ogólna liczba bakterii przy

przy 72 godz. inkubacji w temp. 22°C w 1 ml do 100 kolonii
przy 48 godz. inkubacji w temp. 37°C w 1 ml do 10 kolonii

72 godz. inkubacji w temp. 20°C
24 godz. inkubacji w temp. 37°C

1. pochodzącej z wodociągów publicznych. lecz bez przetrzymywania w zbiornikach zakładu - co najmniej raz w roku z:

- punktu wejścia wody do zakładu
- głównych odgałęzień, z różnych miejsc w zakładzie
 
2. pochodzącej z wodociągów publicznych z przetrzymywaniem wody w zbiornikach zakładu lub z ujęć własnych - co najmniej raz w miesiącu:

• ze studni,
• zbiornika,
• punktu wejścia wody do zakładu,
• głównych odgałęzień, z różnych miejsc w zakładzie

1. Woda, tj. tlenek wodoru występująca. w zależności od temperatury i ciśnienia. w postaci stałej, płynnej i lub gazowej jest głównym i bardzo ważnym składnikiem człowieka i jego pożywienia.
2. Utrzymanie zerowego bilansu wody w organizmie dorosłego człowieka jest warunkiem jego życia (u organizmów rosnących i rekonwalescentów bilans wodny musi być dodatni).
3. Utrzymanie prawidłowego bilansu wody u człowieka w różnych warunkach jego bytowania (np. klimat, sposób odżywiania się,. praca. stan zdrowia) jest najważniejszym elementem homeostazy, a zwłaszcza utrzymania stałego poziomu przemiany materii i energii, stężenia osmotycznego krwi, objętości płynów ustrojowych.
4. W dużym uproszczeniu pobieranie i wydlanie wody przez organizm regulowane jest za pomocą specjalnego układu, w którym istotną rolę, odgrywają: hormon antydiuretyczny (wazopresyna), osmoreceptory (rozmieszczone głównie w obrębie podwzgórza), baroreceptory w ściankach tętnic, mechanoreceptory (np. w ścianie lewej komory serca) i peptyd natriuretyczny syntetyzowany w ściankach przedsionków serca, który ma dość złożony wpływ na nerki, powodując zwiększone wydalanie elektrolitów (zwłaszcza sodu) i wpływając przez to na objętość i ciśnienie osocza krwi.
5. W życiu człowieka woda pełni następujące funkcje:
W organizmie:
a) rozpuszczalnik i środowisko reakcji metabolicznych (np. hydrolizy),
b) składnik ciała (krew, tkanki, komórki, soki trawienne),
c ) czynnik utrzymania stałej temperatury,
d) czynnik zmniejszający tarcie (np. w stawach, jelitach),
e) czynnik utrzymania ciśnienia,
f) środek transportu (np. substancji odżywczych, metabolitów)
W żywności:
a) składnik produktów spożywczych (0,1-99%),
b) środowisko gł6wnych procesów kulinarnych (gotowanie, pasteryzacja, sterylizacja),
c) czynnik rozpuszczający, mieszający, myjący,
d) inne funkcje w przetwórstwie żywności (np. zmiana koncentracji).
6. Głównym żr6dłem wody w organizmie człowieka są: napoje, pokarmy stałe i przemiany metaboliczne (przy utlenieniu 1 g białka, węglowodanów i tłuszczu powstaje odpowiednio ok. 0,42, O,60 i 0,95 g wody).
7. Przyjmuje się, że przeciętne zapotrzebowanie na wodę człowieka dorosłego w umiarkowanej temperaturze otoczenia wynosi ok. 1 ml/1kcal pożywienia, przy czym wartość ta wzrasta w przypadku dzieci (do ok. 1,5 ml). Przy wzroście temperatury otoczenia i niektórych schorzeniach zapotrzebowanie na wodę istotnie wzrasta. Niedobory tego składnika w diecie mogą doprowadzić do poważnych zaburzeń fizjologicznych, biochemicznych i klinicznych (utrata 10% wody - dręczące pragnienie, obniżenie zdolności do wysiłku fizycznego), a przedłużający się okres (7-10 dni) braku wody (utrata 20-22% jej zasobów) prowadzi do śmierci organizmu.
8. Powszechna dostępność wody powoduje, ze często nie zdajemy sobie sprawy z jej znaczenia. Problem zaczyna się wtedy, gdy wody zabraknie lub jest dostępna w ograniczonej ilości. Dlatego w polityce wyżywienia i bezpieczeństwa zdrowotnego kraju powinna ona znaleźć należne miejsce. Potwierdzeniem znaczenia wody w życiu ludzi było poświęcenie jej organizowanego przez FAO Dnia Żywności w 1994 pod hasłem "Water for Life".
 
 

Najlepsza do picia jest wydobywana z głębi ziemi woda mineralna. Składniki mineralne zawarte w wodzie do picia wprowadzone do organizmu powodują właściwą przemianę materii i zapobiegają różnorodnym chorobom oraz schorzeniom. Działanie profilaktyczno-zdrowotne wody mineralnej występuje wtedy, jeżeli zawartość któregoś ze składników mineralnych osiąga w niej wartość, przy której składnik ten wykazuje działanie fizjologiczno-odżywcze, lecz żaden z nich nie przekracza granic, przy której powodowałby zaburzenie gospodarki mineralnej organizmu.

Wody podziemne mogą zawierać nawet do 70 różnego rodzaju składników, ale w wodach mineralnych, z których produkowane mogą być wody profilaktyczno-zdrowotne praktyczne znaczenie fizjologiczno-odżywcze ma tylko dziesięć składników. Są to wapń, magnez, sód, chlorki, siarczany, żelazo, fluorki, jodki, wodorowęglany i dwutlenek węgla. Inne jak: potas, lit, bar, stront, mangan, brom, cynk, miedź, itp. występują w tego typu wodach w tak małych ilościach, że nie mają większego znaczenia.

Producenci niezależnie od składu chemicznego swych wód i ich walorów zdrowotnych opisują je na etykietach i w folderach jako wyjątkowy napój często lepszy niż niejedno lekarstwo, pomagający na wszystkie dolegliwości. W szczególności nadużywają wiadomości o znaczeniu biopierwiastków dla organizmu człowieka.

Wyobrażenia konsumentów o wartości wody kształtują się pod presją wciskającej się wszystkimi możliwymi kanałami reklamy, a autorzy reklam przypisują wodom różnego rodzaju cechy, które są albo nieprawdziwe, albo nie mają żadnego znaczenia dla jakości wody. Najczęściej przypisują swojej wodzie mineralnej właściwości lecznicze żywcem wzięte z uzdrowiskowych wód mineralnych . Często producenci, chcąc zasugerować bardzo dobrą jakość swojego produktu, umieszczają na etykiecie długą listę składników zawartych w wodzie i tylko bardzo dociekliwy i zorientowany konsument z listy tej może się dowiedzieć, że jest to właściwie zwykła woda, bo zawiera jedynie śladowe ilości składników mineralnych, a czasem też składniki szkodliwe dla zdrowia, takie jak np. azotany i azotyny, których dobra woda mineralna nie powinna w ogóle zawierać.

Kryterium przydatności poszczególnych wód mineralnych do celów profilaktyczno-zdrowotnych jest możliwość uzupełnienia nimi niedoborów składników mineralnych występujących w codziennej diecie. Do najbardziej wartościowych należą wody mineralne pochodzące z uzdrowisk. W większości posiadają one w jednym litrze od 1000 do 4000 mg składników mineralnych i w znaczących ilościach poszczególne składniki potrzebne do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

Picie wód mineralnych dobranych odpowiednio według indywidualnych potrzeb spełnia niezwykle pozytywną rolę w uzupełnianiu składników mineralnych, które są równie ważne dla naszego zdrowi jak witaminy, z czego niestety na ogół nie zdajemy sobie sprawy.

Natomiast wody o niskiej mineralizacji nie wnoszą do organizmu żadnych wartościowych składników mineralnych w takich ilościach, które miałyby istotne znaczenie dla jego funkcjonowania. W niektórych sytuacjach, np. przy dużych ubytkach wody z organizmu, w czasie wytężonej pracy lub wysiłku np. u sportowców, picie wody pozbawionej składników mineralnych może być wręcz szkodliwe dla zdrowia a nawet groźne dla życia, gdyż powoduje zachwianie równowagi wodno-elektrolitycznej.

Spośród około 400 znajdujących się obecnie na rynku tzw. wód mineralnych tylko niewiele spełnia kryteria prawdziwych wód mineralnych. Powodem tego było dopuszczenie do produkcji tzw. butelkowanych wód mineralnych ze zwykłej słodkiej wody wskutek obniżenia w ustanowionej w 1990r. branżowej normie BN/9567-08 wymaganego poziomu składników mineralnych w 1 litrze wody z 1000 mg do 200 mg. Nigdzie w literaturze przedmiotu nie spotyka się takiej liczby. Stąd na rynku znajduje się taka mnogość rzekomych wód mineralnych. Praktycznie każdy, kto miał studnię koło domu mógł rozpocząć produkcję butelkowanej wody mineralnej.

Człowiekowi do życia w zdrowiu potrzebne jest nieskażone przez środowisko: powietrze, żywność i woda. O ile na dwa pierwsze czynniki mamy niewielki wpływ, to na jakość spożywanej wody ten wpływ możemy mieć.
Dlatego też Stowarzyszenie Mieszkańców Katowic zorganizowało w marcu b. r. sympozjum w Katowicach p.t. "Zdrowa Woda dla Katowic" z udziałem dostawców wody wodociągowej (GPW i RPWK), Sanepidu, PIH-u, Instytutu Woda 2000, dystrybutorów filtrów do wody oraz zaproszonych gości.: władz miasta, prezesów spółdzielni mieszkaniowych, producentów napoi.
Celem sympozjum było poinformowanie mieszkańców o:

• sposobach poprawy jakości wody w układzie miasta, osiedla, budynku, mieszkania
• wpływu picia zanieczyszczonej wody na zdrowie
• możliwych sposobach zwalczania nierzetelnych producentów wód, napoi, soków

Instytut Materiałów Ogniotrwałych opracował technologię wytwarzania granulatów, które mogą znaleźć zastosowanie w szeroko pojętej ochronie środowiska, w tym i do oczyszczania ścieków oraz poprawy jakości wód. Istota rozwiązania polega na zastosowaniu do tych celów uwodnionych glinokrzemianów zmieszanych z surowcami węglanowymi lub wodorotlenkami", które po odpowiedniej przeróbce termicznej wykazują własności j jonowymienne i adsorpcyjne. Granulaty mogą być produkowane w różnych klasach ziarnowych. Najczęściej o uziarnieniu 2 - 3 mm i 3 - 5 mm.
Z dotychczasowych badań laboratoryjnych jak i wykonanych próbach w oczyszczalniach ścieków wynika, że przy użyciu omawianych granu1atów można obniżyć w wodzie i ściekach zawartość metali ciężkich jak i poprawić wskaźniki tlenowe. Dla przykładu można podać, że w wodach zawierających podwyższone zawartości metali ciężkich w procesie immobilizacji metali ciężkich przy użyciu granulatów o uziarnieniu 2-3 mm uzyskano obniżenie zawartości Pb, Cu, Zn, Cd, Ni, Sr w granicach od 25 do 100%. Pełną redukcję uzyskuje się dla takich metali jak kadm, miedź i nikiel.
W ściekach uzyskano, obok redukcji metali ciężkich, także poprawę wskaźników tlenowych (BZT5, ChZT) w granicach 32 - 60 %,
Podstawowe własności granulatów przedstawiają się następująco:

• postać - granulat nierozmywalny w wodzie
• gęstość nasypowa - 0,65 - 0,7 g/cm3
• gęstość pozorna - 1,3 - 1,45 g/cm3
• nasiąkliwość - 22 - 38%
• porowatość otwarta - 40 w 54 910

ZAGROŻENIA ZDROWIA W POLSCE CZASOPISMO RUCHU OCHRONY ZDROWIA AKTUALIZOWANA WERSJA ELEKTRONICZNA

"ZAGROŻENIA ZDROWIA W POLSCE"

MINISTER ZDROWIA
Grzegorz Opala

Pan Zbigniew Hałat
Fundator Instytutu Woda 2000

Serdecznie dziękuję za zaproszenie na ogólnopolską wielodyscyplinarną konferencję WODA ZDROWA I BEZPIECZNA.

Jest mi niezmierne przykro, ale z przyczyn ode mnie niezależnych nie będę mógł uczestniczyć w tej konferencji.

Wszystkim uczestnikom życzę owocnych obrad i konstruktywnych wniosków.

Mam nadzieję, że to spotkanie wniesie szereg nowych wartości do wiedzy i praktyki związanej z higieną środowiska.
 

MINISTER ŚRODOWISKA
Antoni Tokarczuk

Warszawa, 27. 11. 2000
SMp-079-80/2000

Pan
Zbigniew Hałat
Fundator Instytutu Woda 2000
Warszawa

Dziękuję z zaproszenie i interesujące informacje, dotyczące programu oraz założeń organizacyjnych czwartej ogólnopolskiej konferencji specjalistów pod nazwą „WODA ZDROWA I BEZPIECZNA”.

Gratuluję inicjatywy, a wszystkim wnoszącym wkład w realizację tego przedsięwzięcia składam wyrazy uznania.

Jest to naprawdę ciekawe, o dużym znaczeniu zamierzenie, wyzwalające zarówno szeroką inicjatywę – poprzez angażowanie ludzi, mających merytoryczną legitymację do prezentowania własnych przemyśleń, ocen oraz wniosków – jak również mające wpływ na kształtowanie rzeczywistości.

Jestem przekonany, iż wypracowane na konferencji kierunki, wzbogacone o konkretne oceny i wnioski, wynikające z praktyki, będą stanowiły trwały jej dorobek oraz miały znaczący wpływ na ukierunkowanie działań w zakresie poprawy zaopatrzenia ludności w dobrą jakościowo wodę do picia.

Jest mi niezmiernie przykro, gdyż z uwagi na ważne obowiązki służbowe, które wymagają mojego osobistego udziału, nie będę mógł, niestety, uczestniczyć w konferencji, której znaczenie doceniam i wiele się po niej spodziewam.

Proszę jednak przyjąć zapewnienie, iż resort, którym kieruję, jego specjalistyczne służby są i pozostaną zainteresowane ścisłym współdziałaniem w tym zakresie. Zakładam, iż zakres oraz formy tej współpracy będzie można bliżej określić w  trakcie bezpośredniego spotkania.

Przesyłam pozdrowienia i życzę owocnych obrad.

W Konferencji, która odbyła się w dniach 16-18 czerwca 1999 r. uczestniczyli ministrowie zdrowia i ministrowie środowiska krajów regionu europejskiego. Konferencja podjęła szereg istotnych problemów w dziedzinie środowiska i zdrowia w tym problematykę wody i zdrowia, transportu środowiska i zdrowia, krajowych i lokalnych planów działań na rzecz środowiska i zdrowia, uczestnictwa i dostępu do informacji i wymiaru sprawiedliwości w problematyce zdrowia środowiskowego, zarządzania zdrowiem, środowiskiem i bezpieczeństwem, skutków zdrowotnych, zmian klimatu i zaniku ozonu w stratosferze, uwarunkowań środowiskowych zdrowia dzieci oraz aspekty ekonomiczne i naukowe zdrowia środowiskowego.

Problematyka wody i zdrowia należała do najważniejszych. Stwierdzono, że w latach 90-tych w niektórych krajach nastąpiła w tej dziedzinie poprawa ale ogólna sytuacja w regionie europejskim jest niezadowalająca a postęp zbyt wolny.  Podczas Konferencji przyjęto Protokół „Woda i Zdrowie” do Konwencji o Ochronie i Użytkowaniu Cieków Transgranicznych i Jezior Międzynarodowych. Przyjęty Protokół zobowiązuje do:
(a) zapewnienia zdrowej wody do picia w odniesieniu do zawartości mikroorganizmów, pasożytów i szkodliwych substancji
(b) zapewnienia warunków sanitarnych chroniących zdrowie i środowisko
(c) zabezpieczenia zasobów wodnych będących źródłem wody do picia przed zanieczyszczeniem
(d) zabezpieczenia ludności przed chorobami spowodowanymi wykorzystaniem wody do celów rekreacyjnych i w rolnictwie
(e) monitorowania jakości zdrowotnej wody i przeciwdziałania chorobom zależnym od zanieczyszczenia wody.

W Protokole potwierdzono stosowanie zasady ostrożności w decyzjach dotyczących problematyki wody i zdrowia.

Sygnatariusze Protokołu zobowiązali się do realizacji jego postanowień w maksymalnie możliwym stopniu i udostępniania swoich doświadczeń. Zwrócili się do organizacji międzynarodowych w tym WHO o współpracę i pomoc w wypełnianiu przyjętych zobowiązań. Pierwsze spotkanie Sygnatariuszy Protokołu odbyło się w dniach 2-3 listopada 2000 r. w Budapeszcie. Podczas spotkania przyjęto zasady i formy współpracy w realizacji zadań ujętych w Protokole.

Jakość wody do picia i na potrzeby gospodarcze – z uwagi na jej wpływ na zdrowie ludzi należy do priorytetowych zagadnień działu zdrowia.

Na podstawie ustawy z dnia 24 października 1974 r. Prawo wodne – Minister Zdrowia i Opieki Społecznej rozporządzeniem z dnia 31 maja 1977 r. w sprawie warunków jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze (Dz.U. Nr 18, poz. 72) określił wymagania organoleptyczne, najwyższe dopuszczalne wartości i stężenia 46 substancji w wodzie do picia.
Rozporządzenie to m. in. określiło wymagania bakteriologiczne jakości wody, uwzględniając jej źródło, sposób uzdatniania wody (np. jakość wody po dezynfekcji i uzdatnieniu, jakość wody niedezynfekowanej). Ponadto ww. rozporządzenie obejmowało warunki wody w pływalniach.

Na uwagę zasługuje zapis § 2 ww. rozporządzenia, że woda czerpana z urządzeń wodociągowych stanowiących własność Państwa, zawierająca mniej niż 0,5 mg/dm3 fluorków, powinna być fluorkowana. Fluorkowanie powinno być wprowadzane sukcesywnie, przy okazji modernizacji lub budowy wodociągu oraz tam, gdzie istnieją warunki do zaadaptowania istniejących już pomieszczeń. W Departamencie Inspekcji Sanitarnej MZiOS – opracowane zostały odpowiednie wytyczne i do roku 1990 – fluorkowanie wody było prowadzone w kilkunastu wodociągach ze zmiennym skutkiem, lub też bez efektów.

Inspekcja Sanitarna – obejmowała nadzorem sanitarnym jakość produkowanej wody, przeprowadzano badania jakości wody, kontrolowane były urządzenia do zaopatrywania ludności w wodę. W zależności od wyników badania – Państwowy (wówczas) Inspektor Sanitarny wydawał odpowiednie decyzje. Należy zaznaczyć, że nadzorem sanitarnym objęte były również studnie przydomowe, kopane – których wg inwentaryzacji w roku 1980-tym przeprowadzonej przez stacje sanitarno-epidemiologiczne było w kraju około 4 milionów.

W związku ze zmianami jakie następowały w środowisku, wzrostem liczby i stężeń zanieczyszczeń w glebie, wodach powierzchniowych, podziemnych ujmowanych również dla ludzi, powietrzu atmosferycznym, również w wodzie do picia występowały „nowe” związki chemiczne – które bezpośrednio przenikały ze środowiska do wody, bądź powstawały w wyniku procesów uzdatniania – zachodziła potrzeba znowelizowania ww. rozporządzenia.

Rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 4 maja 1990 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie warunków jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze (Dz.U. Nr 35, poz. 205) obejmowało 43 wskaźniki organoleptyczne i fizyczno-chemiczne; wprowadzono najwyższe dopuszczalne stężenia dla formaldehydu, glinu, benzoapirenu. W wyniku interwencji przedsiębiorstw wodociągowych u Rzecznika Praw Obywatelskich wykreślono zapis dotyczący obowiązku fluorkowania wody. Od tego momentu fluorkowanie prowadzone było tylko w tych wodociągach, których dyrekcja chciała ten proces przeprowadzać, ale po uzyskaniu opinii Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego, że są odpowiednie warunki oraz w środowisku nie ma nadmiaru związków fluoru.

Nowelizacja art. 106 ustawy z 1974 r. Prawo wodne w 1998 r., zobowiązała Ministra Zdrowia do określenia w drodze rozporządzenia w sprawie warunków, jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze, woda w kąpieliskach oraz zasad sprawowania kontroli jakości wody przez organy Inspekcji Sanitarnej.

Rozporządzenie takie tj. rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 września 2000 r. zostało opublikowane w Dz. U. Nr 82, poz. 937.

Należy podkreślić, że rozporządzenie to ukazało się dopiero w październiku 2000 r. – proces jego tworzenia był długi, ponieważ rozporządzenie – jednocześnie musiało być zgodne z dyrektywami Unii Europejskiej 80/778/EWG i 98/93 EC oraz z zapisem delegacji dla Ministra Zdrowia w cytowanym wyżej art. 106 prawa wodnego

Obowiązujące rozporządzenie określa 7 wskaźników bakteriologicznych w próbce wody pobranej w miejscu czerpania przez użytkowników lub wody podawanej do sieci (oraz w wodzie w pływalni), określa najwyższe dopuszczalne stężenia dla 68 substancji, 5 wskaźników organoleptycznych.

Długa lista substancji wymienionych w załącznikach do rozporządzenia (dyrektywy nie zawierają określonych dopuszczalnych stężeń dla tylu substancji) była spowodowana m. in. żądaniami konsumentów wody kierowanymi do posłów i senatorów. Dyrektywy UE – dopuszczają takie postępowanie, nie pozwalają natomiast na złagodzenie wymagań określonych w dyrektywie.

Cytowane wyżej rozporządzenie – w załącznikach – określa minimalną częstotliwość pobierania próbek wody do picia, oraz zalecane metody badań i wskaźniki (parametry objęte monitoringiem).

Należy zaznaczyć, że wartości najwyższych dopuszczalnych stężeń zarówno w poprzednich rozporządzeniach Ministra Zdrowia jak i w obowiązującym (poza określonymi w dyrektywie) nie odbiegały od wytycznych WHO dotyczących jakości wody do picia.

W związku z dostosowaniem prawodawstwa polskiego do wymagań Unii Europejskiej wynikają również obowiązki respektowania tworzonego prawa poprzez podejmowanie działań mających na celu poprawę jakości wód ujmowanych dla celów zaopatrzenia ludności w wodę, zmianę lub wprowadzenie nowych technologii uzdatniania wody, budowy nowych, a także modyfikacja sposobów kontroli jej jakości.

Podkreślić należy fakt, iż wg dyrektywy 98/83 EC (z 80 r. również) „woda przeznaczona do spożycia przez ludzi oznacza każdą wodę bądź w jej stanie naturalnym bądź po uzdatnieniu przeznaczoną do picia, gotowania, przygotowywania pożywienia lub do innych celów domowych niezależnie od jej pochodzenia i od tego czy jest dostarczana z sieci dystrybucyjnej, cysterny, pojemników itp.”

Według definicji – woda ze studni publicznych, zakładowych, przydomowych również powinna odpowiadać wymaganiom określonym w rozporządzeniu.

Projekt nowej ustawy o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków uwzględnia tę definicję, wg (projektu) ustawy „woda przeznaczona do spożycia – oznacza wodę przeznaczoną do picia, gotowania, przygotowywania pożywienia lub do innych celów gospodarstw domowych oraz każdą wodę używaną do produkcji żywności, środków farmaceutycznych i kosmetycznych, a także na potrzeby basenów kąpielowych i pływalni”.

Według cytowanego projektu ustawy „przedsiębiorstwo wodociągowo-kanalizacyjne ma obowiązek zapewnić zdolność posiadanych urządzeń wodociągowych do realizacji dostaw wody w wymaganych ilościach, a także zapewnić należytą jakość dostarczanej wody”.

Minister właściwy do spraw zdrowia w porozumieniu z ministrem właściwym do spraw gospodarki wodnej określi w drodze rozporządzenia m. in. wymagania jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, w tym wymagania bakteriologiczne, fizykochemiczne, organoleptyczne, minimalną częstotliwość i miejsca pobierania próbek wody, zakres badania, program monitoringu jakości wody itd.

Projekt rozporządzenia został opracowany, aktualnie – stosownie do uwag Rządowego Centrum Legislacyjnego poprawiony i przekazany do dalszych uzgodnień.

Rozporządzenie w sprawie wody do spożycia przez ludzi wejdzie w życie łącznie z ustawą, która (projekt) przewiduje 6 miesięczne vacatio legis.

Aktualnie obowiązujące rozporządzenie w sprawie warunków jakim powinna odpowiadać woda do picia .... weszło w życie 14 dni od chwili ogłoszenia, co nie jest równoznaczne, że w tym terminie powinny być już zakończone inwestycje związane z doprowadzeniem jakości wody do wymagań określonych w rozporządzeniu.

Należy pamiętać, że żadne rozporządzenie nie uchyla zapisów ustawy – w tym również zapisów ustawy o Inspekcji Sanitarnej.  Według art. 27 ust. 1 ww. ustawy „w razie stwierdzenia  naruszenia wymagań sanitarnych i zdrowotnych, inspektor sanitarny nakazuje, w drodze decyzji, usunięcie w ustalonym terminie stwierdzonych uchybień”.

Na Śląsku (dawne katowickie i bielskie) jest ponad 1500 ujęć wody związanej z wodociągami, z tego miasta zaopatrywane są z ponad 370 wodociągów. Z tego 10% stanowią ujęcia wód powierzchniowych. W ogólnym rozrachunku jest ich 39 i na 1500 to jest niewielki procent, ale ujęcia wód powierzchniowych dają aż 80% wody, która płynie w naszych kranach. Oprócz tego do zaopatrzenia ludności w wodę używane są wody głębinowe (15-17% zaopatrzenia), a reszta to wody kopalniane - na szczęście ich udział jest co raz mniejszy, gdyż są bardzo zanieczyszczone. Głównym źródłem zaopatrzenia jest Zbiornik Goczałkowicki. Otaczające tereny nie są zaopatrzone w oczyszczalnie ścieków i w wodzie jest bardzo dużo prekursorów trihalometanów. Woda płynie ponad 50 km i jest kilkakrotnie chlorowana w celu zabezpieczenia przed skażeniem mikrobiologicznym. Ponieważ jednak woda ta jest mieszana z głębinową, dochodzi do rozcieńczenia trihalometanów. W efekcie przekroczenia dopuszczalnego poziomu chloroformu wykrywa się do kilkunastu procent prób. Na terenie miast aglomeracji śląskiej jest ponad 11 000 tysięcy studni przydomowych, których woda zawiera - obok innych zanieczyszczeń - także drobnoustroje. W Chrzanowie i Olkuszu, gdzie są tereny rudonośne, występują domieszki ołowiu, cynku i kadmu, ale wodę z tych ujęć jest mieszana z inną - nie zawierającą metali, co jest wyborem mniejszego zła, niż zezwolenie na korzystanie ze studni przydomowych zawierających dodatkowo drobnoustroje.

Stałym problemem są uszkodzenia starej, bardzo rozgałęzionej sieci wodociągowej, już mniej związane ze szkodami górniczymi a bardziej z wstrząsami wywoływanymi przez tramwaje, które jeżdżą praktycznie przez całą dobę. Wymiana rur postępuje, pojawia się obciążenie przedsiębiorstw wodociągowych i samych mieszkańców, w którym nikt nie chce partycypować.

Należy się liczyć ze zwiększeniem liczby skarg, zwłaszcza wobec zaostrzenia wymagań. Inspekcja Sanitarna jest jedyną instytucją systematycznie badającą jakość wody do picia. Ostatnio wprowadzono badania WWA, przede wszystkim benz(a)pirenu, jednak nigdy nie badano wody do picia na obecność benzenu.
 

Wykonując upoważnienie zawarte w art. 106 ust. 2 ustawy Prawo wodne Minister Zdrowia wydał rozporządzenie z dnia 4 września 2000 r. (Dz. U. Nr 82, poz. 937) w sprawie warunków, jakim powinna odpowiadać woda do picia i na potrzeby gospodarcze, woda w kąpieliskach, oraz zasad sprawowania kontroli jakości wody przez organy Inspekcji Sanitarnej. Cytowane rozporządzenie określa, między innymi, warunki jakim powinna odpowiadać woda do picia pod względem bakteriologicznym, fizykochemicznym i organoleptycznym.

Projekt znowelizowanego rozporządzenia został opracowany przez specjalistów z Głównego Inspektoratu Sanitarnego oraz z Państwowego Zakładu Higieny (propozycje wartości dopuszczalnych). Po uzgodnieniach wewnątrz resortowych oraz międzyresortowych z udziałem organizacji poza rządowych, projekt został skierowany do Komitetu Integracji Europejskiej oraz do Centrum Legislacyjnego Rządu. Obie wymienione na końcu instytucje wywarły znaczący wpływ na ostateczną wersję rozporządzenia.

W porównaniu z poprzednim rozporządzeniem MZ z 1990 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 205):
- wzrosła liczba normowanych parametrów, zwłaszcza fizykochemicznych (o 28), w tym: związanych z implementacją Dyrektywy 98/83/EC (11) oraz nie objętych Dyrektywą (17);
- zaostrzono wartości dopuszczalne w odniesieniu do 19 stosowanych parametrów;
- złagodzono wartości dopuszczalne w odniesieniu do 6 stosowanych parametrów;
- zrezygnowano z określenia wartości dopuszczalnych w odniesieniu do 3 stosowanych parametrów.

Wśród parametrów, dla których zaostrzono wartości dopuszczalne, 11 przypadków było związanych z koniecznością dostosowania standardów do poziomów określonych w Dyrektywie 98/83/EC, w 3 przypadkach postanowiono dostosować wartości dopuszczalne do poziomów rekomendowanych przez ekspertów WHO. W pozostałych 5 przypadkach korekty dokonano w oparciu o analizę dostępnych w PZH danych toksykologicznych, monitoringowych, itp.

Przy ustalaniu propozycji wartości dopuszczalnych stężeń substancji występujących w wodzie do picia, specjaliści z Państwowego Zakładu Higieny biorą przede wszystkim pod uwagę:
- aspekty zdrowotne związane z narażeniem konsumentów na daną substancję, a zwłaszcza wielkość potencjalnego ryzyka wystąpienia nieodwracalnych skutków zdrowotnych (rakotwórczość, teratogenność, mutagenność), wiarygodność danych toksykologicznych (preferowanie danych publikowanych w oficjalnych dokumentach organizacji międzynarodowych, jak np. WHO, IARC, uznanych agencji rządowych: np. US EPA),
- analizę stanu jakości wody w Polsce oraz potencjalnych źródeł zanieczyszczenia wody, obserwację naturalnych poziomów występowania poszczególnych parametrów.

Na tym etapie tworzenia krajowych standardów jakości wody do picia aspekty technologiczne i ekonomiczne są traktowane jako drugorzędne. Specjaliści z zakresu technologii uzdatniania wody uczestniczą w procesie standaryzacji w fazie uzgodnień międzyresortowych. W niektórych przypadkach proponowane przez higienistów wartości są korygowane ze względów technologicznych i ekonomicznych, co jest zgodne z zaleceniami WHO.

Istniejący system tworzenia i nowelizacji standardów krajowych jakości wody do picia należałoby, zdaniem autora, w większym stopniu zinstytucjonalizować poprzez powołanie stałej komisji zrzeszającej specjalistów z różnych dziedzin nauki i praktyki związanej ze sterowaniem jakością wody w Polsce. Należy pamiętać o tym, że proces nowelizacji standardów jakości wody do picia jest procesem ciągłym.

Dominującą metodą w ocenie szkodliwego wpływu zanieczyszczeń na zbiorniki wodne, w tym ujęcia wody pitnej, staje się obecnie monitoring ekotoksykologiczny. Szczególną uwagę zwraca się na doskonalenie metod laboratoryjnych i polowych, w tym także metod "szybkiego ostrzegania" i wyznaczania tzw. stężeń bezpiecznych.

Badania ekotoksykologiczne, w ogólnym zarysie polegają na analizie testowej, na podstawie której określa się szkodliwy wpływ zanieczyszczeń na funkcjonowanie ekosystemów. W badaniach ekotoksykologicznych kryteriami końcowymi  analizy testowej są śmiertelność, wzrost, reprodukcja i zaburzenia w innych procesach fizjologicznych.

W efekcie takich analiz dla gatunków testowych będących przedstawicielami poszczególnych poziomów troficznych środowiska wodnego (bateria testów ekotoksykologicznych) wyznacza się stężenia NOEC (no observed effect concentration). Stężenia NOEC oraz PEC (predicted environmental concentration) umożliwiają wyznaczanie tzw. stężeń dopuszczalnych, tj. standardów chemicznych jakości wody.

Wyniki tych badań są podstawą do tworzenia systemów decyzyjnych i strategii zarządzania zasobami wodnymi.

Wody podziemne nadające się do rozlewnictwa w pojemniki występują niemal na obszarze całego kraju. Jednakże ich zasoby i ogólna mineralizacja zależą przeważnie od struktur geologicznych, w których występują.

Ogólnie można stwierdzić, że warunki geologiczne i hydrogeologiczne występujące w północnej i środkowej Polsce charakteryzują się dużymi wydajnościami wody z pojedynczych studni – nawet do 200m3/h. Jednakże w większości są to wody nisko zmineralizowane.

Odwrotnie jest w Polsce południowej, szczególnie w Karpatach i Sudetach, gdzie wydajności wody są małe, ale ich mineralizacja jest duża.

Wody w Karpatach i Sudetach należą do najlepszych jakościowo wód rozlewanych do pojemników, szczególnie dotyczy to wód szczawnych występujących w dolinie Popradu, Kotliny Kłodzkiej i Jeleniogórskiej.

Warunki geologiczne, które decydują o jakości wody podziemnej spełniają jakby potrójną rolę.

W zależności od tego, w jakich skałach występuje woda, jej mineralizacja jest zależna od ich ługowania.

W przypadkach występowania w złożu wodnym dwutlenku węgla, ługowanie to jest przyspieszone, a wachlarz zawartych pierwiastków w wodzie jest większy i bardziej korzystny dla jakości wody.

Warunki geologiczne mogą być korzystne dla zabezpieczenia jakości wód podziemnych, jeżeli od powierzchni izolowane są warstwą utworów nieprzepuszczalnych. W ten sposób zabezpieczone są od zanieczyszczeń powierzchniowych.

Warunki geologiczne mogą też ujemnie wpływać na jakość wód, jeżeli od powierzchni brak jest warstw nieprzepuszczalnych. Z tego powodu wszelkie zanieczyszczenia chemiczne i bakteriologiczne przedostają się do złoża.

W obszarach, gdzie struktury geologiczne zostają naruszone przez działalność człowieka, jak chociażby na Górnym Śląsku, następuje degradacja wód podziemnych.

Warstwy wodoszczelne zostają naruszone, a wody z poszczególnych poziomów wodonośnych zostają połączone. Wówczas następuje mieszanie się wód zanieczyszczonych z wodami o naturalnej czystości chemicznej.

Na Górnym Śląsku dodatkowym problemem jest zanieczyszczenie wód podziemnych pierwiastkami szkodliwymi dla zdrowia, jak chociażby ołowiem i cynkiem, które pochodzą z eksploatacji rud cynku i ołowiu na tym terenie.

Oczekiwania Komisji Europejskiej oraz państw członkowskich UE w zakresie wdrażania przez Polskę unijnej dyrektywy 91/271 dotyczącej oczyszczania ścieków i usług wodociągowo-kanalizacyjnych zaktywizowały inicjatywę legislacyjną Ministerstwa środowiska. Zaproponowano - w przyjętym przez KERM 5 października stanowisku - aby uznać obszar całej Polski za podatny na zanieczyszczenia substancjami biogennymi czyli fosforem i azotem.

W konsekwencji w komunalnych oczyszczalniach w miastach powyżej 10 tysięcy mieszkańców trzeba będzie obligatoryjnie zastosować systemy technologiczne podwyższające stopień rozkładu tych substancji. Wskazane przez Ministerstwo oczyszczalnie będą mogły skorzystać - na pokrycie wyższych kosztów związanych z tym procesem - z pomocy finansowej Narodowego Funduszu Ochrony środowiska oraz funduszy pomocowych UE (SAPARD, ISPA itp.).

Opracowany przez Urząd Mieszkalnictwa projekt ustawy ,,o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i odprowadzaniu ścieków" przyjęty przez rząd 3 października b. r . jednoznacznie określa gminy jako odpowiedzialne za zorganizowanie na terenach zurbanizowanych działalności w dziedzinie usług wodociągowo-kanalizacyjnych. Gminy mają udzielać zezwoleń, zatwierdzać taryfy opłat i ustalać w planie zagospodarowania przestrzennego kierunki rozwoju tej infrastruktury.

Komunalne przedsiębiorstwa wodociągowe zobowiązane zostaną do sporządzenia wieloletnich planów rozwoju i modernizacji swoich urządzeń.

Po raz pierwszy ta ustawa wprowadzi regulację zasad i warunków zbiorowego zaopatrzenia w wodę i odprowadzanie ścieków oraz funkcjonowania przedsiębiorstw wodno-kanalizacyjnych. Gmina nie będzie mogła się uchylić od obowiązku zapewnienia ciągłości dostaw wody odpowiedniej jakości oraz niezawodnego odprowadzenia i oczyszczenia ścieków.
 
 

Wszyscy jesteśmy konsumentami dóbr i produktów potrzebnych nam do codziennego życia. Takim produktem niezbędnym i wręcz podstawowym do życia jest woda. Czy mamy świadomość istnienia problemu jakości wody przeznaczonej do celów spożywczych w naszym kraju, a szczególnie tu – na Śląsku? Myślę, że nie. Oprócz grupy ludzi zawodowo zajmujących się tą problematyką, przeciętny mieszkaniec nie z daje sobie sprawy, że to co wypływa z kranu lub jest pobierane z przydomowej studni stanowi zagrożenie zdrowia dla niego i jego bliskich.

W tej sytuacji ta przysłowiowa „czwarta władza” w naszym kraju,  czyli media mogą ten stan rzeczy poprawić. W artykułach prasowych, czy to w Dzienniku Zachodnim, czy w Gazecie Wyborczej, czy też w Muratorze, które od czasu do czasu poruszają tę problematykę, można przeczytać: „Mamy lepszą wodę...” oraz  „Woda w naszym regionie jest dobrej jakości...” lub”...jakiej wody nie powinniśmy pić? Takiej, w której jest za dużo bakterii chorobotwórczych, pestycydów i jonów metali ciężkich...Na szczęście taka woda z kranów nie leci”.

Czytelnik odnosi wrażenie, że woda w naszym regionie jest dobra i żadnej rozpuszczonej chemii i innych niekorzystnych związków w niej nie ma.

A jak jest naprawdę. Na nieszczęście dla nas ciągle płynie z kranów woda niebezpieczna dla zdrowia i życia wszystkich ją używających. Woda, która nie odpowiada ani normom polskim (zmienionym od 28.10.2000r.) a już tym bardziej europejskim (Rzeczpospolita z dnia 12.06.1999r. dodatek Nauka i Technika).

Dziś z początkiem XXI wieku, gdzie chemizacja dotyka prawie wszystkich dziedzin życia człowieka, mówienie tylko, że woda ma dobry wygląd, zapach, smak jest błędne i niezgodne z rzeczywistością. Opinie w rodzaju: „nasza woda jest zła, bo nieładnie pachnie” albo „mamy niedobrą wodę, bo jest żółtobrązowawa” albo „mamy fantastyczną wodę, bo kryształowo-przezroczystą i smaczną” są oparte wyłącznie na wyglądzie lub zapachu a nie na podstawie dokładnej analizy w dobrze wyposażonym laboratorium.

Niestety tak właśnie zdecydowana większość społeczeństwa próbuje oceniać jakość wody. Wśród nich nie brakuje fachowców – chemików, farmaceutów, lekarzy, biologów. Tylko 2-3% z ponad 2300 związków rozpuszczonych w wodzie wyczuwalnych jest ludzkimi zmysłami. Czy zna ktoś smak lub zapach fosforanów, azotanów, azbestu, WWA, ołowiu lub innych metali ciężkich.

Do Katowic i prawie na cały Górny Śląsk trafia woda ze zbiornika w Goczałkowicach (woda powierzchniowa) zasilanego przez rzekę Wisłę. Do niej trafiają zanieczyszczenia ze ścieków komunalnych, przemysłowych i rolniczych. Prawie wszystkie miasta zlokalizowane  na trasie jej przepływu nie posiadają oczyszczalni ścieków (Sympozjum „Zdrowa woda dla Katowic” – marzec 1999r.). Na 825 miast Polski prawie połowa nie posiada oczyszczalni ścieków.

Ten stan pogarszają odpady przemysłowe w formie pyłów i gazów, które opadając bezpośrednio lub po połączeniu się z opadami atmosferycznymi, lądują na powierzchni ziemi, roślinach. Stąd, wypłukiwane i rozpuszczane przez wody opadowe przenikają do gleby, a po jakimś czasie do rzek, studni. Zatem nikogo, kto zawodowo zajmuje się wodą pitną, nie dziwi obecność w studniach górali beskidzkich metali ciężkich czy radioaktywnych związków, pochodzących z w/w emisji.
 „Do celów wodociągowych powinny być ujmowane tylo wody I klasy czystości (Dz.U. PRL Nr 42 z 1987r. poz. 248). Niestety  w Polsce większość rzek należy do III klasy czystości, lub  też zaliczana jest do tzw. wód pozaklasowych, ze względu na ich wysoki stopień zanieczyszczenia. W związku z brakiem lepszych źródeł wody, zakłady wodociągowe zmuszone są do ich wykorzystywania dla celów komunalnych. Wiążą się z tym niekorzystne skutki zdrowotne  dla ludzi, wynikające z konsumpcji takiej wody. Szczególnie duży problem stwarzają związki organiczne: fenole, detergenty, pestycydy, węglowodory  aromatyczne i związki chlorowcoorganiczne”(cytat z Rocznika Państwowego Zakładu Higieny, 1992)

Na odbytym w dniach 6-7.06.2000r. w Wiśle seminarium pt. „Hydroprezentacje III” Dyrektor Ośrodka Badań i Kontroli Środowiska (jednostka specjalistyczna Wojewody Śląskiego) w swoim raporcie dokonał oceny jakości wód dla województwa śląskiego na podstawie przeprowadzonych badań w 240 punktach w aspekcie Rozporządzenia Ministra OŚZNiL x dn. 5.11.91r. w sprawie klasyfikacji wód. Raport ten stwierdza, że rzekami na terenie województwa w 90,29% płyną wody pozaklasowe, 8,5% to wody III klasy, a 1,21% wody klasy II. Wód klasy I nie stwierdzono. Natomiast najbardziej zanieczyszczonymi rzekami w zlewni Wisły są: Mała Wisła poniżej zbiornika w Goczałkowicach, Wisła, Pszczynka, Gostynia i Pszemsza.

Nie lepsza sytuacja jest w zbiorniku Kozłowa Góra. Inny prelegent dokumentował, iż osady denne w nim wykazują 10-krotne przekroczenie zawartości ołowiu.

To w zasadzie  mówi samo za siebie o skali problemu jakości wody.

To że problem jakości wody istnieje dała temu wyraz Senacka Komisja Ochrony Środowiska w dokumencie z dnia 13.05.1977r. (książka Zbigniewa Hałata pt. „Woda” str. 151).

Na zorganizowanej przez Instytut Woda 2000 w Warszawie 23.11.1999r. konferencji stu specjalistów „Woda zdrowa i bezpieczna III” sygnalizowano  propozycje zmian norm wody do picia. Ale również wyraźnie podkreślano, że sama zmiana normy nie poprawi jakości wody. Potrzebny jest monitoring wód, pokazujący stopień jej skażenia, który jest różny w różnych rejonach kraju. Publikacja tych danych pozwoli uświadomić nam wszystkim stopień zagrożenia spowodowany spożywaniem złej jakości wody.

  W powoływanym wcześniej stanowisku Senackiej Komisji jedno z zaleceń dla Ministerstwa Zdrowia brzmi:
- zobowiązanie instytucji zajmujących się kontrolą jakości wody do podawania do wiadomości publicznej co pół roku w mediach lokalnych i regionalnych  danych dotyczących jakości wody do picia ocenianej według dyrektywy europejskiej.
Czy ktoś z nas kiedykolwiek widział takie publikacje?

Co wobec tego może zrobić świadomy konsument – czytelnik np. Dziennika Zachodniego lub Gazety Wyborczej, który chce chronić siebie i swoich  bliskich.

Ma w zasadzie dwa wyjścia:
- kupować wody opakowane od rzetelnego producenta (nawet renomowane firmy jak pokazały ubiegłoroczne doniesienia medialne nie uchroniły się od poważnych wpadek)
- stosować profesjonalne filtry do wody wodociągowej i studziennej. Takimi od 30 lat są stosowane na świecie do uzdatniania wody do picia i celów spożywczych filtry działające na zasadzie odwróconej osmozy.
Światowa Organizacja Zdrowia w Swoich raportach dowodzi:
80% wszystkich chorób współczesnych ma bezpośredni związek z jakością wody pitnej. O tym również mówi nowa książka Zbigniewa Hałata.

Jest więc bardzo ważną sprawą, byśmy wszyscy i wszędzie o problemie wody mówili. Tą szczególną rolę w edukacji i propagowaniu rzetelne informacji odgrywają dziennikarze. Dziś od jakości wody zależy rozwój naszej przyszłej cywilizacji. Dotychczas z inicjatywy Stowarzyszenia Mieszkańców Katowic udało się zabudować w jednym przedszkolu w Katowicach filtr odwróconej osmozy. A takich przedszkoli jest prawie 100.

Dlaczego władze samorządowe  tematu jakości wody i poprawy tego stanu nie chcą podjąć? Nawet w aktualnie opracowywanym dokumencie – strategia dla województwa śląskiego – zupełnie pominięta jest sprawa ochrony zdrowia jego mieszkańców.

Z moich zawodowych spotkań, prelekcji, sympozjów z udziałem ludzi różnych profesji wynika, że nie znają oni skali problemu jakości wody i negatywnych skutków dla  zdrowia.

Takie sympozja, jak te, tu na Śląsku, uważam,  że powinny odbywać się częściej z większym udziałem samorządów lokalnych.

System 5-galonowy, który powstał ok. 100 lat temu w Ameryce Północnej, pełni coraz bardziej znaczącą rolę w zaopatrzeniu konsumentów w dobrej jakości wodę do picia na potrzeby zakładu, biura i domu. W Europie, w tym także w Polsce, system 5-galonowy rozwija się szczególnie dynamicznie w ostatnim dziesięcioleciu. Woda dostarczana jest bezpośrednio do klienta w butlach 5-galonowych (18,9 l). Początkowo były to butle szklane. Obecnie niemal wyłącznie używane są butle zwrotne wykonane z poliwęglanu.

System 5-galonowy składa się z dwóch podstawowych podsystemów: produkcji i dystrybucji. Duży wpływ na działanie systemu wywiera jego otoczenie środowiskowe i instytucjonalne.

Celem działania systemu jest wyprodukowanie i dostarczenie konsumentowi zdrowej i bezpiecznej wody. Najlepiej, jeśli jest to woda uniwersalna  -  nisko- i średniozmineralizowana, nadająca się nie tylko do picia ale także do przygotowywania potraw, do celów kosmetycznych itd. W trosce o zdrowie konsumenta woda w systemie 5-galonowym powinna odpowiadać wymaganiom określonym w Rozporządzeniu MziOS z dnia 8 lipca 1997r. (Dz.U. 85 poz. 544) w sprawie szczególnych warunków sanitarnych przy produkcji i obrocie naturalnych wód mineralnych, mineralnych wód mieszanych, naturalnych wód źródlanych oraz wód stołowych.  Przy tak wysokich wymaganiach woda może być produkowana wyłącznie metodami profesjonalnymi - ujmowana z dobrze izolowanych od wpływów zewnętrznych pokładów wodonośnych, przygotowywana wg najnowszych technologii bez metod chemicznych dla zachowania walorów naturalności, produkowana na nowoczesnych liniach technologicznych zapewniających właściwy poziom sanitarny. Proces produkcji musi być w sposób ciągły monitorowany pod względem jakościowym. Istotną rolę pełnią dobrze wyszkoleni pracownicy rozlewni.

W podsystemie dystrybucji najważniejszymi elementami są urządzenia dystrybucyjne i obsługa klienta, którego oczekiwaniom cały system stara się sprostać.  Do wygodnego i higienicznego korzystania z wody w 5-galonowych butlach firmy dystrybucyjne oferują swym klientom dystrybutory elektryczne, ceramiczne oraz wygodne w użyciu pompki.

Szczególną cechą systemu dostaw wody w 5-galonowych butlach zwrotnych jest zapewnienie bardzo dużej wygody klientom. Woda dostarczana jest pod wskazany adres bez kłopotliwego przenoszenia przez klienta stosunkowo dużych ciężarów, często na wysokie kondygnacje budynków, w regularnych, zwykle dwutygodniowych cyklach, w uzgodnionych wcześniej godzinach.

System 5-galonowy jest rozwiązaniem ekonomicznym zarówno dla firm jak i klientów indywidualnych. Umożliwia znaczną, w porównaniu z tradycyjnym przygotowywaniem napojów oszczędność pracy pracowników. Warto też zwrócić uwagę na kompleksowość usług firmy dystrybucyjnej, która nie tylko zapewnia dostaw wody ale także serwis techniczny użytkowanych przez klienta urządzeń.

Istotną cechą systemu 5-galonowego jest brak anonimowości w relacji firma - klient. Z reguły łączą ich dwustronne umowy określające szczegółowo warunki współpracy.

Podkreślenia wymaga zupełny niemal brak zanieczyszczenia środowiska naturalnego w produkcji i dystrybucji wody w systemie 5-galonowym. Butle są zwrotne, a po zużyciu podlegają recyklingowi. Produkcja wody należy do „czystych” a zachowanie warunków bezpieczeństwa i higieny pracy zatrudnionego w produkcji i dystrybucji personelu nie jest trudne.

Firmy produkcyjne i dystrybucyjne są przeważnie stowarzyszone w branżowych organizacjach omawianego systemu. W Europie jest to EBWA (European Bottled Watercooler Associacion z siedzibą w Brukseli). W Polsce najpoważniejsze firmy prowadzące produkcję i dystrybucję wody w systemie 5-galonowym są skupione w Krajowej Izbie Gospodarczej „Przemysł Rozlewniczy” grupującej większość producentów wód butelkowanych.

Jedną z najważniejszych życiowych decyzji jest wybór strategii zaopatrzenia domu w wodę.
Zależnie od poziomu wiedzy i dostępnych zasobów można:
- używać wody wodociągowej lub studziennej bez doczyszczania
- zainstalować filtr wodny
lub
na własną rękę,  bądź w ramach zamówionej usługi
- zaopatrywać się w wodę w pojemnikach
  -- dużych, np. 19 litrowych, czyli pięciogalonowych
   lub
  -- małych, jak np. butelki lub kanistry
W każdej sytuacji wybór musi być oparty o rozumne przesłanki, a więc dobrze uzasadniony i zgodny ze zdrowym rozsądkiem.
Rozsądny wybór wody dla domu  może być dokonany w oparciu o rozpatrzenie podstawowych ogniw „łańcucha wodnego” podanych  na przykładzie wody wodociągowej:

woda podziemna (o jakości od wysokiej do niskiej) lub powierzchniowa (o jakości klasy I do pozaklasowej), zawierająca zanieczyszczenia naturalne pochodzące ze ścieków komunalnych i wypłukiwane ze złóż naturalnych oraz zanieczyszczenia przemysłowe z nieoczyszczanych lub niedostatecznie oczyszczanych ścieków przemysłowych, motoryzacji, chemizacji rolnictwa, składowisk odpadów, a nawet opadów atmosferycznych

część zanieczyszczeń surowca jest nieusuwalna, gdy nie są zastosowane specjalne technologie (jak np. odwrócona osmoza); w celu zapobiegania epidemiom wodnym stosuje się skuteczne dawki chloru i/lub tlenu do dezynfekcji surowca i chloru do zabezpieczenia wody w sieci wodociągowej

Trzy przykłady zanieczyszczeń nieusuwalnych zwykłymi metodami:
»*ANTYMON, »POLICHLOROWANE BIFENYLE, »SÓD

Przykłady zanieczyszczeń powstałych w następstwie uzdatniania:
»AKRYLOAMID, »EPICHLOROHYDRYNA, »TRIHALOMETANY

po opuszczeniu zakładu produkcyjnego woda przez wiele dni może  przebywać w sieci wodociągowej w kontakcie z wnętrzem rur, jest narażona na przebicia zanieczyszczeń z otoczenia; szczególnym zagrożeniem zdrowia konsumenta są następstwa awarii sieci

Przykłady zanieczyszczeń w następstwie przepływu siecią:
»BENZO(A)PIREN, »DROBNOUSTROJE, »MANGAN

wtórne zanieczyszczenie wody może powodować instalacja domowa

Przykłady zanieczyszczeń pochodzących z instalacji domowej:
»OŁÓW, »CHLOREK WINYLU, »MIEDŹ

starannie przygotowana umowa zawarta z dostawcą wody wodociągowej i ewentualnie właścicielem instalacji domowej umożliwia uzyskanie odszkodowania w przypadku rozstroju zdrowia

______________
*»- odnośnik do odpowiedniego miejsca w szmaragdowej książeczce „WODA DLA CIEBIE”
 

zakres ekspertyzy

woda przeznaczona do spożycia przez ludzi, w tym do gotowania, przygotowywania pożywienia lub do innych celów w gospodarstwach domowych, woda używana do produkcji żywności, środków farmaceutycznych i kosmetycznych, na potrzeby basenów kąpielowych i pływalni,  woda w kąpieliskach, woda w pojemnikach (w tym butelkowana i w pojemnikach 5-galonowych), naturalna woda mineralna, naturalna woda źródlana, woda stołowa - jakość zdrowotna, wymagania sanitarne, parametry organoleptyczne, biologiczne, fizyczne (w tym radiologiczne) i chemiczne; ocena ryzyka zdrowotnego, zarządzanie ryzykiem zdrowotnym,  uzdatnianie wód podziemnych i powierzchniowych dla potrzeb komunalnych i przemysłowych, doczyszczanie w gospodarstwach domowych (filtry domowe), warunki sanitarne rozlewni, bezpieczeństwo zdrowotne materiałów do kontaktu  z żywnością, komunikowanie ryzyka zdrowotnego, popularyzacja aktualnego stanu wiedzy medycznej na tle obowiązującego prawa i jego realizacji w praktyce, promowanie wody zdrowej i bezpiecznej.